«Έχεις μπροστά σου ένα μεγάλο ρέκβιεμ»

Το γνωρίζεις εκ των προτέρων: ένα ακόμη αφιέρωμα στον Ανθρωπο με τις Χίλιες Μάσκες προσθέτει απλώς φωτοσκιάσεις στον μύθο. Από αυτές τράφηκε, ερήμην και εν γνώσει του. Αλλες τόσες δημιούργησε ο ίδιος όταν μετασχημάτισε το ουρλιαχτό των 60s σε τραγούδι που άνοιγε δρόμους και εξελίχθηκε – ακουσίως τελικά; – σε αλεξικέραυνο της συλλογικής συνείδησης. Ηταν ο προφήτης που αποκήρυξε τις προφητείες, ένας τροβαδούρος «που έπεισε χιλιάδες άλλους», ο Αμερικανός που δημιουργούσε δικούς του κόσμους, ο χαμαιλεοντικός ερμηνευτής – και ανανεωτής – της μυθολογίας του. Όλα, όμως, ξεκινούσαν από μία, αδιαίρετη αλήθεια: «Δεν αγαπάμε μόνο έναν μύθο. Ο άνθρωπος έγραψε καλή μουσική και υπέροχα τραγούδια. Χωρίς αυτόν δεν θα υπήρχαμε πολλοί. Τελεία και παύλα» είχε πει στον γράφοντα ο Ιγκι Ποπ σε συνέντευξη του «Ταχυδρόμου» (2006).
Στον Μπομπ Ντίλαν αναγνωρίζουμε το υλικό απ’ το οποίο είναι φτιαγμένα τα μουσικά όνειρά μας. Θελήσαμε κάποτε οι στίχοι να μοιάζουν με ποιήματα και κάτω από το «δέρμα» του τραγουδιού να φαίνεται καθαρό το υπόστρωμα: εικόνες, λέξεις και θρύλοι από την (αμερικανική) παράδοση, ληστές, παλιάτσοι και κακούργοι που πασχίζουν να αντικρίσουν το φεγγάρι μέσα από τον υπόνομο. Μεγαλόσχημοι, ιστορικά πρόσωπα και κρατούντες που πέφτουν στα γόνατα, τσακισμένοι από το υπαρξιακό βάρος της ενοχής/ εποχής τους.
Το συμβόλαιο μαζί του, ακόμη και αν κάποτε πέφτει σε δυσμένεια, ανανεώνεται κάθε φορά που εμφανίζεται μεταμεληθείς και αναγεννημένος. Δικαιολογούνται όλα στους μύθους; Το ερώτημα είναι άκυρο από τη στιγμή που οι μύθοι ενίοτε δεν αντέχουν τη δική τους αλήθεια. Κάποτε ίσως ξαναγραφτούν όλα από την αρχή. Για να διαφύγουν και πάλι: αριστουργήματα και μετριότητες, κώδικες και «αποκαλύψεις», αφηγήματα και μπλουζ, χρωματισμένα όλα μ’ αυτή την ιδιόμορφη φωνή. Τηρουμένων των αναλογιών, η επανάστασή του στην ερμηνεία (αυτό το βραχνό γκόσπελ της μοναχικής ικεσίας) είναι ίδια με του σύγχρονού του Μάρλον Μπράντο. Ο κορυφαίος ηθοποιός του αμερικανικού κινηματογράφου και ο μεγαλύτερος τροβαδούρος του ροκ εν ρολ δεν ερμήνευσαν. Έγιναν το μέτρο για την ίδια την ερμηνεία.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΟΥΛΓΕΡΙΔΗΣ

«Στην απέναντι μεριά του δρόμου που έβλεπα από το παράθυρο (σ.σ.: στην οδό Βέστρι της Νέας Υόρκης) υπήρχε μια εκκλησία με καμπαναριό. Και ο ήχος από τις καμπάνες μ’ έκανε να νιώθω σαν στο σπίτι μου. Πάντοτε άκουγα και έβλεπα καμπάνες. Σιδερένιες, χάλκινες, ασημένιες καμπάνες – οι καμπάνες τραγουδούσαν. Τις Κυριακές, στις λειτουργίες, στις γιορτές… Πάντοτε ήλπιζα ν’ ακούσω κάτι καλό στο ραδιόφωνο. Οπως τα τρένα και οι καμπάνες, ήταν κι αυτό κομμάτι από το σάουντρακ της ζωής μου. Γύρισα το κουμπί δεξιά κι αριστερά, και η φωνή του Roy Orbison ξεχύθηκε βροντερή απ’ τα μικρά ηχεία. Το καινούργιο του τραγούδι, “Running scared”, έσκασε σαν βόμβα μέσα στο δωμάτιο».

«Τα folk τραγούδια που έλεγα εγώ δεν είχαν τίποτα ξένοιαστο. Δεν ήταν φιλικά και μελιστάλαχτα. Δεν ήταν σαν τα κύματα που γλείφουν απαλά την ακτή. Με λίγα λόγια, δεν ήταν εμπορικά. Κι όχι μόνο αυτό· το ύφος μου ήταν πολύ αλλοπρόσαλλο για να ταξινομηθεί στο ραδιόφωνο, και για μένα τα τραγούδια ήταν πιο σημαντικά από την ανάλαφρη ψυχαγωγία. Ηταν ο δάσκαλός μου κι ο οδηγός μου σε μια διαφορετική αντίληψη της πραγματικότητας, σε μιαν άλλη πολιτεία, σε μια απελευθερωμένη πολιτεία. Τριάντα χρόνια αργότερα, ο ιστορικός της μουσικής Greil Marcus θα την αποκαλούσε “αόρατη πολιτεία”. Εγώ άλλωστε δεν ήμουν πολέμιος της λαϊκής κουλτούρας ή κάτι τέτοιο, ούτε είχα καμιά φιλοδοξία να ταράξω τα νερά. Θεωρούσα απλώς την κυρίαρχη κουλτούρα σαθρή ως το κόκαλο και σκέτη απάτη ».

«Αναρωτιέσαι πώς γίνεται άνθρωποι που τους ενώνει ο ίδιος τόπος και τα ίδια θρησκευτικά ιδεώδη να καταλήξουν τόσο φανατικοί εχθροί. Επειτα από λίγο, το μόνο που διακρίνεις είναι ένας πολιτισμός όπου κυριαρχεί το συναίσθημα, οι μαύρες μέρες, ο διχασμός, το κακό για το κακό, και βλέπεις την κοινή τύχη των ανθρώπων να έχει εκτροχιαστεί εντελώς. Εχεις μπροστά σου ένα μεγάλο ρέκβιεμ με κάποιες επιμέρους ατέλειες στα μοτίβα, ιδιαίτερα αφηρημένη ιδεολογία, πολλά επικά στοιχεία, μουσάτους ήρωες, υπερτιμημένους άνδρες που δεν είναι απαραίτητα καλοί. Καμιά μεμονωμένη ιδέα δεν σε ικανοποιεί για πολύ. Και δυσκολεύεσαι ιδιαίτερα να ανακαλύψεις κάποια από εκείνες τις νεοκλασικές αρετές. Ολα αυτά τα στομφώδη λόγια περί ιπποτισμού και τιμής… αυτά θα πρέπει να προστέθηκαν αργότερα. Και μετά πέφτεις πάνω στην ιστορία του γυναικείου πληθυσμού στον Νότο. Είναι αίσχος αυτό που συνέβη στις γυναίκες. Οι περισσότερες έμειναν απροστάτευτες να λιμοκτονήσουν μαζί με τα παιδιά τους στις αγροικίες και πάλεψαν ηρωικά για να τα βγάλουν πέρα, έρμαια των στοιχείων της φύσης… Το ευρύτερο φάσμα ιδεών και το έθνος στο οποίο ζούσα ήταν άμεσα επηρεασμένα από την ψυχολογία εκείνης της εποχής. Αν τη φώτιζες πιο προσεκτικά, μπορούσες να διακρίνεις όλη την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης. Εκείνη την εποχή, η Αμερική ανέβηκε στον σταυρό, πέθανε και αναστήθηκε. Δεν υπήρχε τίποτα ψεύτικο σ’ αυτό. Αυτήν τη φριχτή αλήθεια θα χρησιμοποιούσα ως βασικό άξονα σε όσα σκόπευα να γράψω».

«Είχα προσγειωθεί ήδη σε ένα παράλληλο σύμπαν με πιο παρωχημένες αξίες και αρχές· σε έναν κόσμο όπου οι πράξεις και τα προσόντα των ανθρώπων ήταν παλιομοδίτικα και προκαλούσαν τις διαρκείς και σκληρές επικρίσεις του σύγχρονου κόσμου. Ηταν μια κουλτούρα με γυναίκες στην παρανομία, φοβερούς και τρομερούς κακοποιούς, λάτρεις του Σατανά και αλήθειες του Ευαγγελίου… δρόμους και κοιλάδες, βάλτους πλούσιους σε τύρφη, με γαιοκτήμονες και πετρελαιάδες, ο κόσμος του Στάγκερ Λι, της Ομορφης Πόλι και του Τζον Χένρι – ένας αόρατος κόσμος που υψωνόταν στον αέρα με τείχη από απαστράπτοντα περάσματα… Ενιωθα ότι βρισκόμουν σαν στο σπίτι μου σ’ αυτόν τον μυθικό τόπο, ο οποίος δεν αποτελούνταν τόσο από άτομα, όσο από αρχέτυπα, από ζωηρά σκιαγραφημένα ανθρώπινα αρχέτυπα με μεταφυσικό χαρακτήρα· η κάθε βασανισμένη ψυχή ήταν γεμάτη φυσική γνώση και εσωτερική σοφία, και διεκδικούσε τον σεβασμό σου… Η μουσική folk ήταν το μόνο που χρειαζόμουν για να ζήσω. Το πρόβλημα ήταν ότι δεν υπήρχε αρκετή τέτοια μουσική. Ηταν παρωχημένη και δεν είχε καλές σχέσεις με την επικαιρότητα και τις μόδες της εποχής μας. Η folk ήταν μια τεράστια ιστορία, αλλά δεν ήταν εύκολο να τη βρεις. Μόλις βρέθηκα μέσα στους κόλπους της, η εξάχορδη κιθάρα μου έγινε ένα κρυστάλλινο μαγικό ραβδάκι, το οποίο μου επέτρεψε να αλλάξω τα πράγματα με πρωτόγνωρο τρόπο».

(Αποσπάσματα από το αυτοβιογραφικό «Bob Dylan – Η ζωή μου», εκδ. Μεταίχμιο, μτφ. Χίλντα Παπαδημητρίου – Νίκη Προδρομίδου, α’ έκδοση Ιανουάριος 2005)