Γράφοντας για ελευθερία {LF}μέσα στον ολοκληρωτισμό

Ο Πάβελ Κόχουτ το 1968, την εποχή της Ανοιξης της Πράγας, ήταν σαράντα χρονών και μέχρι τότε ασχολείτο με τη συγγραφή και την παραγωγή θεατρικών έργων, όπως το πασίγνωστο Φτωχέ φονιά (1995, Δωδώνη, μτφ. Δ.Θ. Φραγκόπουλος), ενώ έγραφε και ποίηση. Η μυθιστοριογραφία δεν ήταν στα άμεσα ενδιαφέροντά του. Ενθουσιώδης υποστηρικτής των ιδανικών της ισότητας και της ελευθερίας είχε ενταχθεί από το 1946 στο Κομμουνιστικό Κόμμα Τσεχοσλοβακίας. Για να απογοητευθεί αμέσως απ’ αυτό και τον σταλινισμό. Οι ενέργειες του Ντούμπτσεκ για έναν «δημοκρατικό σοσιαλισμό» τον ενθουσίασαν. Μετά την εισβολή των Σοβιετικών και του Συμφώνου της Βαρσοβίας στην πατρίδα του, την τότε ενιαία Τσεχοσλοβακία, απογοητεύεται αλλά δεν εφησυχάζει. Το 1969 διαγράφεται ως «αντεπαναστάτης». Για μία δεκαετία δημοσιεύει τα απαγορευμένα έργα του σε αυτοεκδόσεις – τα περίφημα σαμιζντάτ. Η Λευκή Βίβλος για την υπόθεση του Ανταμ Γιουράτσεκ που είναι και ο τσέχικος βασικός τίτλος εκδόθηκε σ’ αυτή τη μορφή, δύο χρόνια μετά την πάταξη της Ανοιξης και αμέσως μεταφράστηκε στις κύριες δυτικές γλώσσες. Ο Κόχουτ πρωτοστατεί στο κίνημα «Χάρτα 77» για τα ανθρώπινα δικαιώματα και όταν το 1978 πηγαίνει στην Αυστρία για κάποια θεατρικά δρώμενα, το τσεχοσλοβακικό κράτος δεν του επιτρέπει τον επαναπατρισμό και του αφαιρεί την υπηκοότητα. Με την πτώση του ολοκληρωτισμού δεν επιστρέφει, αλλά μοιράζεται τον χρόνο του μεταξύ Αυστρίας και Τσεχίας. Ο Κόχουτ λατρεύεται στην Τσεχία και αναγνωρίζεται όπως ο Μίλαν Κούντερα, ο Πάβελ Κλίμα και ο Χράμπαλ Μποχουμίλ ως ένας από τους πιο σημαντικούς πυλώνες της τσέχικης λογοτεχνίας. Από τις εκδόσεις Καστανιώτη έχουν επίσης κυκλοφορήσει σε ιδανική μετάφραση της Σόνιας Στάμου – Ντορνιάκοβα εκτός του παρουσιαζόμενου, το συγκλονιστικό Η δήμιος (2008) που πρωτοκυκλοφόρησε το 1970 σε κανονική έκδοση, το Χιονίζω(2005) γραμμένο μετά την πτώση του καθεστώτος το 1992 και το Ο άνθρωπος που δολοφονούσε χήρες (2000, σε μετάφραση της Αλεξάνδρας Δ. Ιωαννίδου) γραμμένο το 1995.

Τα σοβιετικά καθεστώτα για να επιβιώσουν, εκτός από την καταστολή, κατέφευγαν στην «ιδεολογία». Πυξίδα τους ήταν το έργο του Λένιν «Υλισμός και εμπειριοκριτικισμός», το οποίο πέραν της φιλοσοφικής του αφέλειας εμπεριείχε και την ιδεολογική νομιμοποίηση της ολοκληρωτικής σκέψης. Ο Κόχουτ γράφει ένα βιβλίο σάτιρας και λογοτεχνικής αποδόμησης αυτής της κεντρικής ιδεολογίας του σοβιετικού κομμουνισμού και των δορυφόρων του. Εκεί υποστήριζαν ότι το βασικό φιλοσοφικό δίλημμα ή ερώτημα ήταν το ποιος έχει το πρωτείο: η ύλη ή το πνεύμα. Την ύλη (υλισμός) την εξέφραζαν οι βασικοί νόμοι της φύσης και πρωτίστως αυτός της βαρύτητας. Το πνεύμα (ιδεαλισμός) ήταν έκφραση της μη στηριζόμενης στους αντικειμενικούς νόμους της φύσης και της «κοινωνίας» ελεύθερης βούλησης. Σύμφωνα με τα εγχειρίδια του σοβιετικού μαρξισμού ο διαλεκτικός ματεριαλισμός (ντιαμάτ) ήταν η Γενική Επιστήμη των νόμων της εμφάνισης, της εξέλιξης και της μετατροπής των φυσικών, χημικών και βιολογικών ενώσεων και ειδών. Οι αλλαγές εδώ δεν εξαρτιόνταν από καμία βούληση και κανέναν υποκειμενικό παράγοντα. Δίπλα στον ντιαμάτ υπήρχε και ο ιστορικός ματεριαλισμός (ιστμάτ). Αυτός μετέφερε στην κοινωνία τους αντικειμενικούς νόμους της φύσης. Το πρώτο μέρος των σοβιετικών εγχειριδίων «μαρξισμού-λενινισμού» αποτελείτο από τον ντιαμάτ και το δεύτερο από την προσαρμογή των φυσικών νόμων στην κοινωνία. Ελεύθερη βούληση υπάρχει, μόνο αν ακολουθεί τους αντικειμενικούς νόμους της κοινωνίας, όπως τους ερμήνευε το Κόμμα. Κάτι σαν το «υπάρχει ελευθερία να λένε οι σύντροφοι ό,τι θέλουν, αρκεί αυτό να είναι σωστό». Κανένα υποκείμενο δεν μπορεί να αλλάξει τους αντικειμενικούς νόμους, οι οποίοι ήταν «ατσάλινοι» (Στάλιν). Μόνο το Κόμμα είναι ικανό να γνωρίζει αυτούς τους «ατσαλένιους» κοινωνικούς νόμους και να τους εφαρμόζει για το συμφέρον του λαού. Η μόνη διαφωνία που επιτρεπόταν ήταν το αν ο ιστμάτ ήταν η μόνη σωστή μαρξιστική κοινωνική επιστήμη όπως υποστήριζαν στη Σοβιετική Ενωση και στη Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία ή δίπλα του στεκόταν και μια άλλη επιστήμη, η «αστική» κοινωνιολογία, όπως υποστήριζαν η πολωνική, η βουλγαρική και η επί Ντούμπτσεκ τσεχοσλοβακική Σχολή Κοινωνιολογίας. Φαίνεται σαν διαμάχη για το φύλο των αγγέλων, αλλά στις συνθήκες ολοκληρωτισμού το να επιτρέπεται η άποψη πως δίπλα στον μαρξισμό υπάρχει και μια άλλη επιστήμη, όπως η κοινωνιολογία, ήταν μια πράξη αυτονομίας των επιστημόνων έναντι του Κόμματος.

Παραβίαση νόμου

Ο Κόχουτ ακριβώς βάζει τη βούληση του κεντρικού ήρωά του Ανταμ Γιουράτσεκ, καθηγητή Φυσικής Αγωγής και Καλλιτεχνικών στο Λύκειο της πόλης Κ. (παραπομπή στον Κάφκα) το έτος 19- να παραβιάζει τον πιο θεμελιώδη φυσικό νόμο, αυτόν της βαρύτητας. Αυτόν μια μέρα τον βρήκε η μητέρα του να περπατά στο ταβάνι με το κεφάλι κάτω και τα πόδια πάνω. Αρχικά ο καθηγητής στο πνεύμα του Κόμματος ισχυρίζεται πως όπως οι φυσικοί νόμοι και η βούληση «μπορεί να μετατραπεί σε μια μηχανική δυναμική μόνο σε περίπτωση που συγκεντρωθούν όλες οι διασκορπισμένες εγκεφαλικές λειτουργίες σ’ ένα κέντρο» (σ. 17), στο Κόμμα δηλαδή. Μα σε τελική ανάλυση, παρόλη αυτή τη λογική, «ο νόμος που παραβιάζεται έστω και μια φορά παύει να είναι νόμος» (σ. 20). Αν ήταν δυνατόν να παραβιαστεί ο φυσικός νόμος της βαρύτητας, τότε γιατί δεν μπορούσε να αμφισβητηθεί ο σιδερένιος σταλινικός νόμος της κοινωνικής αναγκαιότητας του κομμουνισμού; Ολοι καταλαβαίνουμε τι μαχαιριά ήταν αυτή για το ολοκληρωτικό καθεστώς. Αυτό το πλαίσιο κάνει ιδιαίτερη την ανάγνωση αυτού του μυθιστορήματος.

Οταν ο καθηγητής κοινοποιεί το γεγονός στο Λύκειο αλλά και στην Κομματική Οργάνωσης της πόλης Κ. προκαλείται σάλος. Αρχικά όλοι καταδικάζουν τον «εξωμότη» της βαρύτητας. Οταν όμως ένας εκ των κομματικών, ο σύντροφος Μάρες, αντιλαμβάνεται πως μπορεί να εκμεταλλευτεί το γεγονός για λόγους προβολής της πόλης, αναδεικνύει σε ήρωα τον Γιουράτσεκ. Με το επιχείρημα ότι δεν πρέπει να κλείνουν το μάτι στην καινοτομία, όπως είχαν κάνει στα χωριά Πρζίμιετιτσε και Ρίμπιτβι όπου αν και ανακάλυψαν το αλεξικέραυνο και το άροτρο με τη μικρή κυλινδρική επιφάνεια, τα απέρριψαν λόγω των δεισιδαιμονιών τους. Οι σύντροφοι που είχαν καταδικάσει τον καθηγητή καταδικάζονται. Το «πράγμα» όμως δεν μπορούσε να μείνει μόνο στην πόλη Κ. Το Κόμμα αντιλαμβάνεται τι διακυβεύεται και επαναφέρει την αρχική καταδίκη του καθηγητή και απαλλάσσει των καθηκόντων τους όσους δεν κατάλαβαν τι σήμαινε η πράξη του. Το Κόμμα ανακοινώνει πως οι πρώτοι που τον είχαν καταδικάσει είχαν δίκιο και τους αναγνωρίζει πως είχαν σωστά αντιληφθεί πόσο ανίερη ήταν η ενέργεια του κεντρικού ήρωα. Η πράξη του να παραβιάσει τον νόμο της βαρύτητας πρόκειται για επανάσταση αναφέρει ένας υπουργός στον πρωθυπουργό. Αυτή η ενέργεια «είναι μέρος μια επικίνδυνης προπαγάνδας που στόχος της είναι να αμφισβητήσει όλα αυτά που καταφέραμε να πετύχουμε και να κερδίσουμε στην προοδευτική φυσική επιστήμη τα τελευταία 38 χρόνια (σ. 175).

Μια μεικτή διακρατική επιτροπή συστήνει επιχείρηση με την κωδική ονομασία ΣΚΟΥΠΑ και εκεί αποφασίζεται να ξεκινήσει η ανάκριση των υπαιτίων. Στο στενογράφημα που στέλνει η ΣΚΟΥΠΑ τα πράγματα είναι πιο ωμά. «Να τους αλλάξουμε τα φώτα και να τους κάνουμε κιμά» (σ. 91) λέει αυτό. Η φίλη του από τα παιδικά του χρόνια τον εγκαταλείπει αλλά και ένας ένας οι γνωστοί του τον αποκηρύσσουν. Το Συμβούλιο της Ακαδημίας Επιστημών διατείνεται πως «ο νόμος της βαρύτητας είναι και θα παραμείνει η θεμέλια λίθος της σύγχρονης επιστήμης, στον οποίο βασίζεται η προοδευτική παγκόσμια θεωρία» (σ. 103). Ολοι οι κρατικοί θεσμοί βγάζουν ανάλογες ανακοινώσεις. Υπάρχουν όμως και αντιδράσεις της νεολαίας υπέρ του. Οι νεολαίοι γράφουν «χαραμίσατε τη ζωή σας μέσα στη φυλακή των δογμάτων» (σ. 141).

«Νέος Γαλιλαίος»

Το καθεστώς κηρύσσει στρατιωτικό νόμο. Ο ίδιος ο Γιουράτσεκ αρχίσει να παρουσιάζεται ως ο Γιαν Χους ή ως ένας νέος Γαλιλαίος. Ο καθηγητής δικάζεται και την ώρα που είναι έτοιμος να ομολογήσει την ενοχή του, αρχίζει να περπατά, χωρίς καν να το καταλάβει ούτε ο ίδιος, στο ταβάνι της δικαστικής αίθουσας. Αθωώνεται λόγω «αθέλητης αυθυποβολής» και την ίδια στιγμή παραπέμπεται σε «εγκλεισμό για ψυχική θεραπεία». Δεν μπορεί σώφρων και υγιής άνθρωπος να αμφισβητεί τα θεμέλια της «κομμουνιστικής» λογικής. Ο Κόχουτ παραθέτει δήθεν ντοκουμέντα από την αναπαράσταση των γεγονότων όπου εκεί παρεισφρέουν σπαρταριστά περιστατικά απίστευτης ειρωνείας, και καγχασμού όπως οι σιαμαίοι που κατηγορούν ο ένας τον άλλον για πατροκτονία, ο τσέχος ταξιδευτής που ανακάλυψε φυλή νάνων που ήξερε να παίζει «Θανάση», ο πύθωνας που έφαγε τη σύζυγο ενός διπλωμάτη φιλικής χώρας (Σοβιετική Ενωση;), ο διαφωνών δικαστής που είχε καταδικαστεί και ζούσε σαν τον Ταρζάν σ’ ένα τσέχικο βαλτώδες δάσος, ο κονγκολέζος αστροναύτης που δεν επέστρεψε έγκαιρα από το Διάστημα και για τιμωρία τον ξαπόστειλαν πίσω με μια κανονιά, ο επιμελητής που προσπαθεί να φτιάξει δαμάσκηνα από ρακί. Και ο γέρο δρ Ζίγκμουντ Ανγκστ, φίλος πολλών εξεχουσών προσωπικοτήτων, όπως του Φρόιντ, τόσο καλός ψυχίατρος που είχε πειστεί πως ο πόλεμος συνεχίζεται και έμενε κλεισμένος για πολλά χρόνια σ’ ένα υπόγειο. Από εδώ ίσως εμπνεύστηκε το δικό του Underground ο Κουστουρίτσα.

Αντί οι ανακριτές, οι δεσμοφύλακες, οι ψυχαναλυτές και τέλος οι ασφαλίτες να τον μεταπείσουν αρχίζουν ένας ένας να πείθονται απ’ αυτόν. Μάλιστα ο δρ Μίλος Μάκοβιτς – Smith & Wesson (αυτό ήταν το πλήρες όνομά του) περπάτησε και αυτός στο ταβάνι. Ο προαναφερθείς Ανγκστ, που δεν προφέρει το σίγμα, διατείνεται πως ο ασθενής πάσχει από «καταπιεφμένη αιμομιξία». Μόνο τότε ο Γιουράτσεκ οργίζεται και τον βιάζει αλλά την ώρα του βιασμού ο γεράκος Ανγκστ σκέπτεται τους λόγους για τους οποίους ο ασθενής αντιδρά έτσι.

Το 1970 ο «Πιερότος», όπως ο Κόχουτ αποκαλεί τον Ντούμπτσεκ, είχε γίνει κηπουρός αλλά το καθεστώς έχει αρχίσει να χάνει τα θεμέλιά του. Θα καταρρεύσει το 1989, δεκαεννιά χρόνια αργότερα. Αυτό το κατά τον συγγραφέα «επινοημένο ντοκουμέντο» αποτελεί ύμνο προς την ελευθερία της βούλησης του ανεξάρτητου ανθρώπου. Είναι ένα Μανιφέστο σύγχρονου Διαφωτισμού και γι’ αυτό πρέπει να διαβαστεί απ’ όσο το δυνατόν περισσότερους. Καταπληκτικό μυθιστόρημα αλληγορίας κατά του ολοκληρωτισμού.

Πάβελ Κόχουτ
Ο άντρας που περπατούσε ανάποδα
Μτφ. Σόνια Στάμου – Ντορνιάκοβα
Εκδ. Καστανιώτη, 2021, σ. 261