Οι (όχι και τόσο) άχρηστες πληροφορίες

Τα πρώτα λόγια

Το πρώτο χρονολογικά τραγούδι του Ντίλαν δεν προέρχεται από το δισκογραφικό του ντεμπούτο τον Μάρτιο του 1962, αλλά από μία ηχογράφηση τον Μάιο του 1959 στο σπίτι του συντοπίτη του Ρικ Κάνγκας. Το «When I got troubles» φανερώνει τις επιρροές του 18χρονου τότε μουσικού από τους πρωτοπόρους μπλουζίστες και περιέχεται στο Bootleg Νο7: No direction home (CD1).

Τι σου λέει η μάνα σου για μένα

Με δεδομένο τον σεβασμό του στη φολκ παράδοση ο Ντίλαν έκανε δικό του το κομμάτι «Man of constant sorrow» (1961). Ειδικά για την περίσταση, άλλαξε τους στίχους «Maybe your friends think I’ m just a stranger» ως εξής: «Your mother says I’ m a stranger»: μια αναφορά στη δύσκολη σχέση του Μπομπ με τη μητέρα της Σουζ Ροτόλο.

Η λογοκλοπή που δεν έγινε

Μετά την κυκλοφορία του, τον Ιούλιο του 1962, το «Blowin’ in the wind» έγινε ερήμην του Ντίλαν μήλον της έριδος για πνευματικά δικαιώματα. Ενας μαθητής Λυκείου από το Νιου Τζέρσι, ο Λορ Γουάιτ, υποστήριξε ότι είχε γράψει το τραγούδι και το πούλησε στη συνέχεια για 1.000 δολάρια. Αρκετοί συμμαθητές του δήλωσαν μάλιστα ότι τον είχαν ακούσει να το τραγουδάει πριν από τους Ντίλαν, Peter, Paul και Mary, αναγκάζοντας το περιοδικό «Newsweek» να επαναλάβει αυτή τη δήλωση στο τεύχος Νοεμβρίου του 1963. Μόνο το 1974 ο ίδιος ο Γουάιτ παραδέχθηκε ότι είπε ψέματα για να εντυπωσιάσει τα άλλα μέλη του μουσικού του γκρουπ «Millburnaires».

Ο Μοναχικός Καβαλάρης

Στο κομμάτι «Bob Dylan’s blues» ο Ντίλαν χρησιμοποιεί για πρώτη φορά ήρωες από την αμερικανική ποπ κουλτούρα (και την παιδική του ηλικία): τον Μοναχικό Καβαλάρη (Lone Ranger) και τον πιστό του φίλο Τόντο.

Ο Κένεντι στο τηλέφωνο

Με το «I shall be free» ο Ντίλαν τραβάει επισήμως την κουρτίνα στο θέατρο του παραλόγου περιγράφοντας φανταστικά τηλεφωνήματα που δέχεται από μυστηριώδεις γυναίκες, φίλους και… τον JFK. Ο τελευταίος ρωτάει τον Ντίλαν «πώς θα κάνουμε τη χώρα μας σπουδαία» και ο τελευταίος του απαντά «με την Μπριζίτ Μπαρντό, την Ανίτα Εκμπεργκ και τη Σοφία Λόρεν». Στην πρώτη του εκδοχή το τραγούδι περιείχε – σε άλλους στίχους – ονόματα όπως Γιουλ Μπρίνερ, Σαρλ Ντε Γκολ και Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον, αλλά η Columbia τα απέρριψε. Τη δολοφονία Κένεντι συμπεριέλαβε και στο πρόσφατο «Murder most foul» (από το «Rough and rowdy ways», 2020).

Κατά Μάρκον, κατά Ιωάννην

«Ο γαρ καιρός εγγύς»: κι όμως, ο τρίτος στίχος απ’ το πρώτο κεφάλαιο της Αποκάλυψης του Ιωάννη γέννησε τον τίτλο στο «Τhe times they are changin’», με τη γνωστή διασταλτική «προφητική» ερμηνεία του Ντίλαν. Στο ίδιο κομμάτι, ο στίχος «ο χαμένος σήμερα κάποτε θα ‘ναι νικητής» βασίζεται στον 31^ο στίχο από το κεφάλαιο 10 του Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο: «Πολλοὶ δὲ ἔσονται πρῶτοι ἔσχατοι καὶ ἔσχατοι πρῶτοι».

Με έμπνευση από τον Χίτσκοκ

Η κριτική του Ντίλαν στην παρανοϊκή και φοβική Αμερική δεν σταμάτησε ποτέ, αλλά ορισμένες από τις πιο δυνατές εικόνες περιλαμβάνονται στο «Motorpsycho nightmare» (1964), το οποίο δανείζεται από το «Ψυχώ» του Αλφρεντ Χίτσκοκ. Στην πέμπτη στροφή γράφει: «Εκεί στεκόταν η Ρίτα / Που έμοιαζε εντελώς με τον Τόνι  Πέρκινς». «”Θα κάνεις ντους;” με ρώτησε». «Οχι, την έχω ξαναδεί αυτή την ταινία».

Από το LSD στους Radiohead

Ο Ντίλαν έγραψε το «Subterranean homesick blues» (1965) μετά την πρώτη χρήση LSD. Το κομμάτι, που για ευνόητους λόγους έχει χαρακτηριστεί «ψυχεδελικό», επηρέασε αρκετούς επιγόνους. Το αμερικανικό συγκρότημα «Weatherman» (ή «Weather Underground») πήρε το όνομά του από τον περίφημο στίχο «You don’t need a weather man / To know which way the wind blows». Ο Ρόμπερτ Γουάιατ, από την άλλη, έκλεψε ουσιαστικά τον ίδιο στίχο για το δικό του κομμάτι «Blues in Bob Minor» (Shleep, 1997): «It don’t take a weathergirl to see / Where the wind is blowing». Οι Radiohead, εξάλλου, ονόμασαν ένα από τα κομμάτια του «OK Computer» (1997) «Subterranean Homesick Alien». Ο καλύτερος φόρος τιμής, πάντως, προήλθε από τον εκτός συναγωνισμού Τζον Λένον, ο οποίος δήλωσε ότι δεν έβρισκε τίποτε να γράψει ώστε να «χτυπήσει» στα ίσα το κομμάτι του Ντίλαν.

Μπλέικ και Πόε

«Love minus zero, no limit»: ίσως ένα  από τα κομμάτια του ντιλανικού Κανόνα με τις πυκνότερες λογοτεχνικές αναφορές. Εδώ συνυπάρχουν το «Αρρωστο ρόδο» του Γουίλιαμ Μπλέικ («Ω, ρόδο, είσαι άρρωστο! Το αόρατο σκουλήκι που τη νύχτα πετά μέσα στην πολύβουη καταιγίδα. Βρήκε το κρεβάτι σου της προφυρής χαράς κι η σκοτεινή, κρυφή του αγάπη σου κατατρώει τη ζωή»), το «Κοράκι» του Εντγκαρ Αλαν Πόε («δαίμονα γέννα»), η βιβλική ιστορία του Δανιήλ και του αγάλματος του Ναβουχοδονόσορα Β’ και η ασιατική φιλοσοφία του Αλεν Γκίνσμπεργκ.

Το τραγούδι που γέννησε τον Σπρίνγκστιν

Ηταν το «Like a Rolling Stone» (1965) και ο νεαρός Μπρους από το Νιου Τζέρσι βρισκόταν μέσα στο οικογενειακό αυτοκίνητο. Η αφήγησή του από τη βραδιά κατά την οποία ο ίδιος ανακοίνωσε το 1988 την είσοδο του Ντίλαν στο «Rock and Roll Hall of Fame»: «Την πρώτη φορά που άκουσα Μπομπ Ντίλαν βρισκόμουν στο αυτοκίνητο με τη μητέρα μου …Και τότε ήρθε αυτός ο ήχος (σ.σ.: εννοεί την έναρξη του κομματιού με την «πιστολιά» του Μπόμπι Γκρεγκ) που ακούστηκε σαν να κλωτσούσε κάποιος την πόρτα του μυαλού σου. Οπως ο Ελβις απελευθέρωσε το σώμα μας, ο Μπομπ απελευθέρωσε το μυαλό μας… Εφηύρε έναν καινούργιο τρόπο για το πώς μπορεί να ακούγεται ένας ποπ τραγουδιστής».

Η απόσυρση της Καρντινάλε!

Το εσωτερικό εξώφυλλο στο διπλό άλμπουμ «Blonde on blonde» (το πρώτο διπλό στην ιστορία της ροκ ‘ν’ ρολ) απεικόνιζε την Κλάουντια Καρντινάλε, αλλά αποσύρθηκε από τις αμερικανικές κόπιες, επειδή χρησιμοποιήθηκε χωρίς την έγκριση της σταρ. Το αποκάλυψε  η ίδια το 2014, όταν δήλωσε στον Ζαν – Μισέλ Γκιστόν: «Αγαπώ τον Μπομπ Ντίλαν και ένιωσα κολακευμένη όταν είδα το πρόσωπό μου σε εξώφυλλο δίσκου του. Αλλά ο ατζέντης μου το απέσυρε για λόγους δικαιωμάτων».

Στην έπαυλη του Λένον

Πριν κυκλοφορήσει το «Leopard – skin – pill – box hat» (1966), που στρέφεται εναντίον των μεταπολεμικών fashion victims, ο Ντίλαν είχε μείνει καλεσμένος στην έπαυλη του Τζον Λένον και της Σίνθια, στο Γουέιμπριτζ του Σάρεϊ της Αγγλίας. Η έπαυλη (Kenwood) διέθετε 22 δωμάτια – 11 περισσότερα από το σπίτι που αγόρασε ο Ντίλαν όταν επέστρεψε στο Γούντστοκ της Νέας Υόρκης. Τον Δεκέμβριο του 1979 σε μία ραδιοφωνική συνέντευξη επιμένει στην περίφημη μεταστροφή του στον χριστιανισμό, γεγονός που αποτυπώθηκε στο άλμπουμ «Slow train coming»: «Δεν τραγουδάω τίποτε που δεν μου έχει δοθεί από τον Κύριο». Για κάτι τέτοιες δηλώσεις τον ειρωνεύτηκε ο παλιός οικοδεσπότης Λένον στο «Serve yourself», χωρίς να τον αναφέρει με το όνομά του.

Οταν είδα τον Βασιλιά

Πήγε ή δεν πήγε στα παρασκήνια του ξενοδοχείου International του Λας Βέγκας ο Ντίλαν, για να συναντήσει τον Ελβις Πρίσλεϊ το 1970; Ο αστικός μύθος ποντάρει στο «ναι», καθώς επρόκειτο για έναν από τους μύθους του νεαρού Μπομπ. Ο ίδιος, ωστόσο, αρνήθηκε μια τέτοια εικασία σε συνέντευξή του στον Ντάγκλας Μπρίνκλεϊ του περιοδικού «Rolling Stone»: «Αυτός που ήθελα πάντα να δω ήταν ο δυνατός, μυστηριώδης Ελβις… που έσφυζε από ζωή. Κι αυτός ο Ελβις είχε χαθεί…». Παρ’ όλα αυτά την ίδια περίοδο ο Ντίλαν έγραψε το κομμάτι «Went to see the gypsy».

Ο παπαγάλος του ΤΣΕΧΟΦ!

Στο «Simple twist of fate» ο παπαγάλος που μιλάει (στην προτελευταία στροφή) είναι «δάνειο» από τη νουβέλα του Αντον Τσέχοφ «Shooting party» (ή «Νουβέλα σε πρώτο πρόσωπο») του 1884, όπου ένας παπαγάλος αποκαλύπτει τη δολοφονία μιας συζύγου.

Ενα τραγούδι για τη Μούσχουρη

To «Every grain of sand» (1981) θεωρείται το αριστούργημα του άλμπουμ «Shot of love», με αναφορές στην ποίηση του Γουίλιαμ Μπλέικ. Ο Μπόνο των U2 το χαρακτήρισε «σαν έναν Ψαλμό του Δαβίδ». Ο ίδιος ο Ντίλαν είχε δώσει μια ηχογράφηση στη Νάνα Μούσχουρη για να το τραγουδήσει, κάτι που έγινε τελικά στο άλμπουμ της «Why worry?» (1987).

Δάνειο από τον Κοέν

Η φράση «μπες στο πλάνο» («climb into the frame»), στον τελευταίο στίχο του  «Political world» (1989) προέρχεται από το κομμάτι «Love calls you by your name» του Λέοναρντ Κοέν («Songs of love and hate», 1970).

Ο θαυμαστής της Αλίσια Κις

Ο Ντίλαν έγραψε το «Thunder on the mountain» (2001) αφού παρακολούθησε την Αλίσια Κις σε μια τελετή απονομής των Γκράμις. Οπως δήλωσε στο περιοδικό «Rolling Stone» εξηγώντας τους στίχους του τραγουδιού που αναφέρονται στην τραγουδίστρια, «δεν υπάρχει τίποτε που να μην μου αρέσει σ’ αυτό το κορίτσι».

Feuilles mortes

Ο Ντίλαν διασκευάζει τα «Πεθαμένα φύλλα» των Ζακ Πρεβέρ και Γιόζεφ Κοσμά (με τους αγγλικούς στίχους του Τζόνι Μέρσερ) στο άλμπουμ «Shadows in the night» (2015). Παίρνει έτσι σειρά, εκτός άλλων, ύστερα από τους Φρανκ Σινάτρα, Τσετ Μπέικερ, Νατ Κινγκ Κόουλ, Τζον Κολτρέιν, Ερικ Κλάπτον και Ιγκι Ποπ.

Σημ.: Πηγή των πληροφοριών είναι ο εξαντλητικός τόμος «Bob Dylan: all the songs» των Philippe Margotin και Jean – Michel Guesdon