«Ο παλιός ελληνικός κινηματογράφος {LF}είναι υπερτιμημένος»

Υπάρχει ένα εξαιρετικό βιβλίο της Μάρως Δούκα (όπως άλλωστε σχεδόν το σύνολο των βιβλίων της δημιουργού της «Αρχαίας σκουριάς») που έχει τον τίτλο «Το πιθάρι του πεζογράφου». Αντικαθιστώντας τη λέξη «πεζογράφος» με τη λέξη «ηθοποιός», θα μπορούσε θαυμάσια ο τίτλος αυτός να εικονογραφήσει τη σημερινή συνομιλία με την ηθοποιό Μπέττυ Αρβανίτη. Ετσι καθώς εικόνες, βιώματα, σχέσεις, προσπάθειες, επιδόσεις, οραματισμοί μπλέκονται σε ένα αξεδιάλυτο σύνολο, ώστε, όσο μικρό ή μεγάλο μερτικό κι αν διεκδικεί το καθετί, να μεταβάλλεται σε κρίκο μιας ισχυρά σφυρηλατημένης, με πάθος και σύνεση, με βαθιά γνώση αλλά και σοφό ένστικτο, θεατρικής αλυσίδας. Δεν είναι το μοναδικό, αλλά είναι από τα πολύ λίγα θέατρα αυτό της Μπέττυς Αρβανίτη που, σύμφωνα με την αξεπέραστη ρήση του γάλλου θεατρανθρώπου Ζαν – Λουί Μπαρό, συνιστά τον ιδιοφυή συνδυασμό όλων των τεχνών ώστε λογοτεχνία, μουσική, ζωγραφική, αρχιτεκτονική να εναρμονίζονται σε ένα σύνολο με άξονα το σώμα και την ψυχή του ανθρώπου. Ετσι ώστε κάθε βράδυ για δύο ώρες ηθοποιοί και θεατές σε μια σπάνιας εκλεκτικότητας συνωμοσία, χωρίς οτιδήποτε να έχει συμφωνηθεί ανάμεσά τους, να «προχωρούν» τη ζωή τους ξορκίζοντας όλοι μαζί τον φόβο της φθοράς και του θανάτου.

Ποιος στίχος του Καβάφη ενεργοποιείται μέσα σας όταν αναπολείτε τη δουλειά σας στο θέατρο: ότι είναι αυτό που σας έδωσε το ωραίο ταξίδι ή ότι η ύπαρξη των Λαιστρυγόνων και των Κυκλώπων δεν κατόρθωσε τελικά να σας κάμψει;

Στην τέχνη του θεάτρου δεν υπάρχει μια Ιθάκη. Κάθε ρόλος, κάθε παράσταση είναι και μια διαδρομή, ένα ταξίδι προς μια Ιθάκη, που θα σε κάνει πιο πλούσιο σε «κοράλλια», «σεντέφια» κι «εβένους» και ίσως «ηδονικά μυρωδικά». Για να τα κερδίσεις όμως πρέπει να δώσεις μεγάλες μάχες. Να συναντήσεις, ίσως και να ξεπεράσεις, τους προσωπικούς σου «Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες» και «να μάθεις απ’ τους σπουδαγμένους». Ισως τότε ν’ αποκτήσεις τον πλούτο που χρειάζεσαι για να ξεκινήσεις για το επόμενο ταξίδι, για την επόμενη Ιθάκη και πάει λέγοντας… Κι έτσι προχωράς μέχρι το άλλο ποίημα του ποιητή που λέει «αποχαιρέτα την Αλεξάνδρεια που χάνεις», γι’ αυτό εύχεσαι να ‘ναι μακρύς ο δρόμος, όσο γίνεται πιο μακρύς, γιατί όσο διαρκεί η επιθυμία και η περιέργεια είναι δύσκολο. Οσο κι αν είσαι «έτοιμος από καιρό».

Συμφωνείτε με τη μυθοποίηση που έχει γίνει στον καιρό μας του παλιού ελληνικού κινηματογράφου ή το θεωρείτε μια υπερβολή και ότι η εποχή στην οποία άνθησε αυτός κάθε άλλο παρά ειδυλλιακή υπήρξε;

Κατά τη γνώμη μου, ο παλιός ελληνικός κινηματογράφος, για κάποιο λόγο που ακόμη δεν έχω διευκρινίσει, είναι υπερτιμημένος. Πιστεύω ότι ήταν πράγματι μια εποχή όχι μόνο αθώα, πράγμα που μας δημιουργεί μια τρυφερότητα και βέβαια μας εμποδίζει την κριτική, αλλά και άτυχης μίμησης του αμερικανικού σινεμά, χωρίς να έχουμε ούτε την εμπειρία ούτε τις δυνατότητες ούτε την παιδεία προς αυτή την κατεύθυνση. Εκτός από δυο τρεις ταινίες, όπως «Ο Δράκος», η «Ευδοκία» κ.λπ., ο ελληνικός κινηματογράφος δεν κατάφερε να εκφραστεί αυθεντικά. Δεν καταφέραμε, πράγμα που δεν θα ήταν ανέφικτο, να κάνουμε αυτό που έκαναν οι Ιταλοί. Δεν κάναμε κανένα «σινεμά παράδεισος». Εκείνο όμως που, κατά τη γνώμη μου, ανέδειξε ο ελληνικός κινηματογράφος είναι οι μεγάλοι έλληνες κωμικοί ηθοποιοί. Αυτοί, νομίζω, είναι το μεγάλο κέρδος από τις ελληνικές ταινίες. Από τον Λογοθετίδη και τον Αυλωνίτη μέχρι τον Μουστάκα και τον Κωνσταντίνου. Αυτοί αποτελούν τη μεγάλη προσφορά του ελληνικού κινηματογράφου.

Βέβαια, έχοντας βιώσει και σε προσωπικό επίπεδο εκείνη την εποχή, πρέπει να πω ότι υπήρχε μια ατμόσφαιρα σχεδόν «οικογενειακή», μια αφοσίωση συγκινητική, κάτι σαν «χειροποίητο», αν και η λέξη είναι αδόκιμη στην περίπτωση. Κάτι εφηβικό (!). Ισως αυτό είναι που αποτυπώνεται και καταγράφεται στις ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου κι αυτό εξηγεί τη συγκίνηση που εξακολουθεί να προκαλεί.

Τελευταία, για λόγους κάθε άλλο παρά καλλιτεχνικούς, το θέατρο ήρθε με έναν τρόπο εξαιρετικά δυσάρεστο στο προσκήνιο της δημόσιας ζωής. Πιστεύετε ότι στο μέλλον όλη αυτή η υπόθεση θα χαρακτηριστεί ως μια κρίση περιστασιακή ή ότι έφερε στην επιφάνεια παθογένειες που θα έχουν τραυματίσει ανεπούλωτα την υπόθεση του θεάτρου;

Πιστεύω ότι οπουδήποτε δημιουργούνται σχέσεις εξουσίας υπάρχουν οι προϋποθέσεις να συμβούν και καταχρήσεις εξουσίας, μια και στον άνθρωπο ενυπάρχει αυτή η πρωτόγονη τάση για εξουσία, είτε προκειμένου να ξεπεράσει προσωπικά του κενά και ανεπάρκειες είτε βιώνοντας μεγαλομανιακά δυνάμεις που στερείται. Η εξουσία πολλές φορές χρησιμοποιείται είτε σαν σκήπτρο είτε σαν μπαστούνι. Ετσι λοιπόν, σε όλους τους χώρους, θέατρο, αθλητισμός, πολιτική, ακόμα κι ένα απλό γραφείο, οπουδήποτε υπάρχει σχέση προϊσταμένου – υφισταμένου, ο κίνδυνος της διαμόρφωσης του διπόλου θύτης – θύμα ενυπάρχει. Πολύ σωστά λοιπόν αυτήν τη στιγμή φωτίζεται αυτό το πρόβλημα και φέρνει στην επιφάνεια όλη αυτή την παθογένεια, που δεν αφορά μόνο το θέατρο, αλλά ακριβώς επειδή το θέατρο είναι πιο προβεβλημένος χώρος μπορεί να αποτελέσει ένα σημείο αναφοράς και για άλλους χώρους. Το θέμα είναι αν όλη αυτή η κατακραυγή οδηγήσει κάπου θετικά στο μέλλον. Πιστεύω ότι πιθανόν να βοηθήσει, τουλάχιστον στην έλλειψη ανοχής. Δηλαδή, η κοινωνία να παύσει να είναι ανεκτική απέναντι σ’ αυτά τα φαινόμενα, πράγμα που βοηθάει και τα θύματα να ξεπεράσουν φόβους και αναστολές, κι επίσης η Δικαιοσύνη να λειτουργήσει ανασταλτικά όσον αφορά τους θύτες. Τώρα, σε σχέση με το θέατρο, όταν μιλάμε για όρια, πιστεύω ότι τέτοιοι κανόνες είναι εξαιρετικά δύσκολο να τεθούν (και ποιοι θα τους θέσουν;). Η δουλειά μας προϋποθέτει την έκθεση και το ρίσκο των προσπαθειών μας να ξεπεράσουμε τα όριά μας. Δεν είναι ιδιαίτερα εύκολη η αυτοσυγκράτηση, αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι προτείνω την έλλειψη σεβασμού της προσωπικότητας και των ορίων του άλλου, απλά σκέφτομαι πώς μπορεί αυτό να μεταφράζεται κάθε φορά. Είναι πολλά τα ερωτήματα πάντως που δημιουργούνται. Γι’ αυτό και πάλι καταλήγω στην παιδεία, στη διαμόρφωση βαθύτερων αξιών που από μόνες τους εμποδίζουν αυτές τις συμπεριφορές. Εκτός βέβαια κι αν προέρχονται από ανθρώπους που χρήζουν ιατρικής βοήθειας.

Ποιος είναι ο ρόλος που, αν και θα επιθυμούσατε διακαώς να παίξετε, δεν τον έχετε παίξει ακόμα ή τον έχετε παίξει;

Υπάρχουν ρόλοι που έχω παίξει και που θα έπαιζα διαφορετικά τώρα. Μέσα από νέα οπτική, που εκπορεύεται από αυτή την αρκετά μακριά πορεία μου στο θέατρο. Συσσωρεύονται εμπειρίες κι ανοίγονται καινούργιες διαδρομές που οδηγούν από τον έναν στον άλλο ρόλο κι αυτό είναι που κερδίζει κανείς με τα χρόνια. Υπάρχουν ρόλοι που θα ήθελα να παίξω και δεν έπαιξα και πλέον έχουν ξεπεραστεί από τις συνθήκες και πάνω απ’ όλα από την ηλικία. Εχω χάσει την Εντα Γκάμπλερ και τη Μις Τζούλια. Δύο ρόλους που πάντα ήθελα. Τώρα πια θα μπορούσα ίσως να ασχοληθώ μ’ αυτούς από μια άλλη θέση. Να βοηθήσω π.χ. μια νέα ηθοποιό να τους παίξει, αν βέβαια με εμπιστευόταν. Δεν μπορώ να πω πως δεν έχω ήδη παίξει ρόλους που ονειρεύτηκα και θεωρώ ότι υπήρξα εξαιρετικά τυχερή που συναντήθηκα μ’ αυτές τις ηρωίδες, και μάλιστα μέσα από συνεργασίες πραγματικά σημαντικές, όπως π.χ. την «Κυρία από τη θάλασσα», σε σκηνοθεσία Μίνου Βολανάκη, τη «Φόνισσα» και τη «Γηραιά κυρία», σε σκηνοθεσία Στάθη Λιβαθινού, την Αρκάντινα στον «Γλάρο» και την Ελισάβετ στη «Μαρία Στιούαρτ», σε σκηνοθεσία Νίκου Μαστοράκη, τη Σολάνζ στις «Δούλες», σε σκηνοθεσία Λευτέρη Βογιατζή, και τελευταία την Αμάντα του «Γυάλινου κόσμου», σε σκηνοθεσία του νεότερου Δημήτρη Καρατζά. Ο ρόλος όμως που πραγματικά επιθυμώ τώρα κι ονειρεύομαι είναι η «Μάνα Κουράγιο» του Μπρεχτ. Δεν ξέρω αν θα με βοηθήσουν οι συνθήκες να πραγματοποιήσω αυτή μου την επιθυμία, θα ήθελα όμως να συναντηθώ με το χιούμορ της, την πονηριά της και την αμεσότητα που έχει απέναντι στη ζωή. Οι ρόλοι βέβαια, από μόνοι τους, δεν σημαίνουν τίποτα, έξω από αφορμές για όνειρα. Το θέατρο είναι άθλημα ομαδικό, γι’ αυτό μόνο αν οι συγκυρίες δημιουργήσουν τις σωστές συναντήσεις μπορούν να πραγματοποιηθούν τα όνειρα.

Εχοντας συνεργαστεί με μια πλειάδα εξαίρετων σκηνοθετών, για να περιοριστούμε μόνο σε δημιουργούς που έχουν φύγει, ποια θεωρείτε ότι υπήρξαν τα κοινά σημεία ή οι ειδοποιοί διαφορές ανάμεσα στον Μίνω Βολανάκη και στον Λευτέρη Βογιατζή;

Σπουδαίοι δημιουργοί και οι δύο. Πραγματικά διαφορετικοί στον τρόπο που προσέγγιζαν την τέχνη τους. Κοινό τους στοιχείο, η αγάπη για το αντικείμενό τους. Πόσο όμως διαφορετικά αγαπά ο καθένας και πόσο διαφορετικές είναι οι εκδηλώσεις αυτής της αγάπης. Είναι πραγματικά εντυπωσιακή η διαφορά ανάμεσα σ’ αυτούς τους δημιουργούς. Ο Μίνως Βολανάκης, για μένα, ήταν ένας άνθρωπος που δεν καθορίζεται μόνο από την ιδιότητά του ως σκηνοθέτη. Ηταν ένα ολόκληρο σύμπαν, ένας αναγεννησιακός άνθρωπος, μια καθοριστική προσωπικότητα, που δεν ενέπνεε μόνο στην τέχνη αλλά και στη ζωή, στη σκέψη, και μέσω της μοναδικής του γενναιοδωρίας πλούτιζε τους γύρω του, έτσι ώστε αυτό που κέρδιζαν να μπορούν να το καταθέσουν όπου αγαπούσαν. Αν θέλω τώρα να απομονώσω τον Μίνω στη διάρκεια των προβών μιας παράστασης, πάλι θα πω ότι εκείνο που προσπαθούσε ήταν να εμπνεύσει τους ηθοποιούς ώστε, όπως έλεγε, να θέλουν αυτό που ήθελε. Πίστευε ότι μόνο όταν γίνεται προσωπική ανάγκη του ηθοποιού και μπορεί να εκφραστεί μέσα από τον ίδιο του τον εαυτό, τότε μόνο μπορούμε να μιλάμε για ερμηνεία. Με άλλα λόγια, δούλευε για τον άλλον κι επειδή πίστευε πάρα πολύ στην ελευθερία – ήταν ο πιο ελεύθερος άνθρωπος που έχω γνωρίσει – δεν μπορούσε και δεν ήθελε ποτέ να καταπιέσει την ελευθερία του άλλου. Πολλές φορές άφηνε ηθοποιούς που δεν ήθελαν ή δεν μπορούσαν να ακολουθήσουν το ζητούμενο. Τον ενδιέφερε πρώτα ο άνθρωπος και μετά το αποτέλεσμα ή η επιτυχία. Θεωρώ ότι αυτό ήταν σπουδαίο. Οι ηθοποιοί που έχουν δουλέψει μαζί του λένε πολλές φορές ότι ήταν μάγος ή γκουρού, εγώ πιστεύω ότι είχε μια πολύ υψηλή αίσθηση παιδαγωγικής. Ηξερε πώς να εμπνέει και όχι να δασκαλεύει. Πολλές φορές νόμιζες ότι μιλούσε για κάτι τελείως άλλο από την παράσταση που ετοιμάζαμε ή τον ρόλο που είχες να προετοιμάσεις κι ύστερα από λίγο καταλάβαινες ότι αυτό το τελείως άλλο ήταν το ακριβές ζητούμενο, αυτό που καθόριζε τον δρόμο που έπρεπε να ακολουθήσεις για να φτάσεις εκεί που ήθελες. Θα μπορούσα να μιλάω συνέχεια για τον Μίνω Βολανάκη, δεν είναι εύκολο να περιγράψεις τον τρόπο προσέγγισής του, άλλωστε δεν ήταν ένας, ήταν με τον καθένα διαφορετικός, ανάλογα με την εκάστοτε σχέση που δημιουργείται στη διάρκεια μιας πρόβας. Το βέβαιο και καθοριστικό πάντως ήταν ότι ποτέ δεν πίεζε, μόνο σαγήνευε και η επιθυμία γινόταν προσωπική ανάγκη.

Κι ο Λευτέρης Βογιατζής;

Λειτουργούσε τελείως αντίθετα. Ο Λευτέρης ήταν σκηνοθέτης μιας πολύ υψηλής αισθητικής, που λειτούργησε πραγματικά ως σημείο αναφοράς για αρκετά χρόνια. Ο Λευτέρης σήκωσε τον πήχη του ελληνικού θεάτρου για κάποια χρόνια, γι’ αυτό και η απουσία του άφησε ένα μεγάλο κενό στο θέατρό μας. Η μέθοδός του ήταν απόλυτα προσωπική. Δοκίμαζε το καθετί πρώτα στον ίδιο και έπειτα το επέβαλλε στον ηθοποιό του με μια μανία τελειοθηρική κι απόλυτη. Αν ο ηθοποιός, στη διάρκεια της συνεργασίας μαζί του, μπορούσε να οικειοποιηθεί την πρόταση, τότε είχε μεγάλο κέρδος, γιατί απ’ αυτήν τη διαδικασία καταλάβαινε τα «πατήματά» του, που πραγματικά ήταν υψηλής θεατρικής αντίληψης. Αν όχι, βέβαια υπήρχε πάντα ο κίνδυνος της στείρας μίμησης. Γιατί ο Λευτέρης ήταν σκηνοθέτης παράστασης που πάντα αγωνιζόταν για την απόλυτη τελειότητά της. Υπήρχε βέβαια ο κίνδυνος της καταπίεσης. Δεν ήταν εύκολος ο δρόμος της συνεργασίας μαζί του, αλλά άξιζε να τον αντέξεις. Το αποτέλεσμα ήταν πάντα μεγάλο κέρδος.