Φεστιβάλ νέας εποχής;

Ενα χορταστικό σε διάρκεια και εκδηλώσεις φεστιβάλ ανακοινώθηκε μόλις πριν από μία εβδομάδα και ετοιμάζεται, πολύ σύντομα, να σηκώσει την αυλαία του. Δεκάδες θεατρικές, μουσικές, χορευτικές παραστάσεις, στην Αθήνα και στην Επίδαυρο, μεγάλη και μικρή, προετοιμάζονται για πρεμιέρα. Ποτέ άλλοτε το Φεστιβάλ δεν ξεκινούσε Ιούνιο για να τελειώσει Οκτώβριο, ούτε ποτέ άλλοτε βέβαια ερχόταν ύστερα από ενάμιση, σχεδόν, χρόνο πολιτιστικής και καλλιτεχνικής υποχρεωτικής αδράνειας και σιωπής.

Και δεν είναι μόνο αυτά: Το χρονικό διάστημα που μεσολάβησε από το πρώτο lockdown του Μαρτίου 2020 – έστω με ένα διάλειμμα πέρυσι το καλοκαίρι και μια σύντομη γεύση θεατρικού φθινοπώρου – έφερε και άλλες πολλές αλλαγές – κίνημα #MeToo, καταγγελίες. Θα έλεγα ότι έφερε μια μετατόπιση. Και αυτή η μετατόπιση είναι αναγνωρίσιμη στο πρόγραμμα που αν και είχε ξεκινήσει να παρουσιαστεί το καλοκαίρι του ’20, τελικά θα πραγματοποιηθεί φέτος. Με κάποιες προσθαφαιρέσεις, αρκετά συμβολικές, που ο χρόνος θα δείξει αν θα διαμορφώσουν το νέο πρόσωπο της καλλιτεχνικής παραγωγής εντός και εκτός των τειχών.

Βρισκόμαστε άραγε ενώπιον μιας νέας εποχής ή είμαστε σε εκείνο το άβολο σημείο που έχοντας απορροφήσει τους πρόσφατους κραδασμούς αναζητούμε λύσεις οι οποίες να τις αποτυπώνουν; Είναι νωρίς να βγάλουμε συμπεράσματα. Ωστόσο δεν είναι νωρίς για κάποιες πρώτες παρατηρήσεις.

Τουλάχιστον σχετικά με το θέατρο, η πρώτη εντύπωση από τις ανακοινώσεις αφορά ένα περιεχόμενο το οποίο καθρεφτίζει ένα μέρος των προβληματισμών της εποχής μας. Αναφέρομαι στις παραστάσεις της Πειραιώς 260 που θέτουν ερωτήματα για το σύγχρονο πρόσωπο της κοινωνίας μέσα από μια συγκεκριμένη θεματολογία: έμφυλες ταυτότητες, ισότητα των φύλων, θέση της γυναίκας, βία, κακοποίηση, κίνημα #MeToo. Στην ουσία, όπως ανέφερε σχετικά η καλλιτεχνική του διευθύντρια Κατερίνα Ευαγγελάτου, το Φεστιβάλ «δεν θα μπορούσε να απέχει από τον ουσιαστικό αυτόν διάλογο της εποχής μας». Λογικό. Αρκεί να μην εγκλωβίσει την τέχνη σε μονοδρόμους.

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ. Μια δεύτερη παρατήρηση αφορά τα πρόσωπα – τόσο στην Πειραιώς όσο και στα θέατρα της Επιδαύρου. Εδώ τα πράγματα πλέκουν έναν συνδυασμό νεότερων και έμπειρων προσώπων, κυρίως σε ό,τι αφορά τους σκηνοθέτες αλλά και τους θιάσους. Η πρόσφατη συγκυρία με τις καταγγελίες στον χώρο του θεάτρου επηρέασε, εν μέρει, το τελικό αποτέλεσμα. Μεγάλα ονόματα πρωταγωνιστών δεν συγκαταλέγονται στις διανομές, χωρίς αυτό να λειτουργεί αρνητικά. Μια πληθώρα εξαιρετικών ηθοποιών θα παίξει στο αρχαίο θέατρο του Πολυκλείτου αλλά και στο θεατράκι της Παλιάς Επιδαύρου, δίνοντας ουσιαστικά ώθηση σε μια, τόσο απαραίτητη, επανεκκίνηση.

Μια τρίτη παρατήρηση που έρχεται να προστεθεί θέτει μαζί και το ερώτημα σχετικά με τον «λαϊκό» χαρακτήρα των παραγωγών που θα δούμε στην Επίδαυρο. Ο όρος «λαϊκός» ωστόσο είναι και πλατύς και παρεξηγημένος. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όχι μόνο λόγω χωρητικότητας αλλά κυρίως λόγω χαρακτήρα κάποιες παραστάσεις τουλάχιστον καλούνται να ικανοποιήσουν και ένα αίτημα «γιορτής».

Σε κάθε περίπτωση πάντως και παρά τις όποιες σκέψεις και παρατηρήσεις, πρώτα απ’ όλα πρέπει να σταθούμε στα «καλά νέα»: Οτι έχουμε δηλαδή ένα πλούσιο φεστιβάλ που χωρίς να στερείται τον κλασικό του χαρακτήρα ατενίζει το παρόν και το μέλλον με διάθεση διευρευνητική. Και ακόμα ότι μια σειρά από πρωτοβουλίες – η Πάροδος, το θεατρικό πρόγραμμα της Μικρής Επιδαύρου και οι εκδόσεις, αισιοδοξεί να ανοίξει νέους δρόμους στο αρχαίο δράμα και στην προσέγγισή του.

Είθε μέσα από τις δεκάδες παραγωγές και προτάσεις να ικανοποιηθούν τα γούστα και οι απαιτήσεις των θεατών, ώστε έκαστος να βρει αυτό που ψάχνει. Και μαζί να προκαλέσει προβληματισμούς και συζητήσεις για να εξελιχθεί και να ξεπεράσει τα όρια που συχνά βάζουμε εμείς οι ίδιοι στον εαυτό μας. Σαν να βρισκόμαστε σε ένα τέλος εποχής που ταυτοχρόνως είναι και η αρχή μιας νέας. Τόσο απλά; Οχι ακριβώς.

«Διπλός» Οστερμάιερ το καλοκαίρι
Το τρομερό παιδί του γερμανικού και τώρα πια του ευρωπαϊκού και παγκόσμιου θεάτρου είναι ένας παλιός δικός μας γνώριμος. Εχει παρουσιάσει δουλειά του στην Ελλάδα προτού καν αναλάβει, το 1999, τη βερολινέζικη Σαουμπίνε, με τον δικό του θίασο (Μπαράκε, 1996-1999).
Σήμερα ο σκηνοθέτης Τόμας Οστερμάιερ (Thomas Ostermeier, 1968) ετοιμάζεται να καταφθάσει στη χώρα μας με ένα «διπλό» θεατρικό χτύπημα: Πρώτα θα κλείσει τα φετινά Επιδαύρια με μια σύγχρονη μεταφορά του μύθου του «Οιδίποδα» στην εποχή μας, από τη Μάγια Ζάντε, κάνοντας πρεμιέρα ανήμερα των 53ων γενεθλίων του, στις 3 Σεπτεμβρίου (παραστάσεις 3-5/9). Εναν μήνα αργότερα θα ρίξει την αυλαία και στο Φεστιβάλ Αθηνών με την «Ιστορία της βίας» στην Πειραιώς 260 (5 και 6 Οκτωβρίου), μια παράσταση βασισμένη στην αυτοβιογραφική νουβέλα του Εντουάρ Λουί για την έμφυλη βία και το κάθε μορφής μίσος, ταξικό, ομοφοβικό, ξενοφοβικό, που φτάνει ως την απέχθεια του ίδιου σου του εαυτού.
Καλλιτέχνης που θέλησε εξαρχής να πάει κόντρα στην υπερβολή και στη διακοσμητική διάθεση των γερμανικών παραγωγών, υιοθέτησε μια αισθητική πιο προσωπική, λιγότερο δοξαστική και πιο «βίαιη». Παράλληλα με τη δουλειά του πάνω στα μεγάλα κλασικά έργα του παγκόσμιου ρεπερτορίου, στάθηκε με έναν ιδιαίτερο τρόπο στα κείμενα του καιρού μας. Ξεχώρισε από νωρίς τη Σάρα Κέιν και τον Μαρκ Ρέιβενχιλ – με το «Shopping and fucking» του τελευταίου εξέπεμψε ουσιαστικά το προσωπικό του σήμα. Τον πρόσεξαν κι έτσι κέρδισε την πρώτη αναγνώριση που του άνοιξε τον δρόμο.
Στο ελληνικό φεστιβάλ έχει παρουσιάσει Ιψεν και Σαίξπηρ, «Νόρα», «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν», «Οθέλλο», «Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας», «Αμλετ», αλλά και τη «Λυσασμένη γάτα» του Τενεσί Γουίλιαμς ή τις «Μικρές αλεπούδες» της Λίλιαν Χέλμαν, μια άρτια παράσταση, μάθημα λιτότητας και ουσίας, με εξαιρετικές ερμηνείες από τους ηθοποιούς της Σαουμπίνε. Θεατράνθρωπος με κοινωνικό-πολιτικό στίγμα, ο Οστερμάιερ δεν στοχεύει στην πρόκληση, κάτι που ίσως τον ενδιέφερε όταν ξεκινούσε. Πιστεύει στο καλό θέατρο και θέλει να είναι συνεπής με τον εαυτό του και τους ηθοποιούς του. Ούτε σκέφτεται εκ προοιμίου το κοινό – το κοινό τον ενδιαφέρει μετά, αφού έχει δει την παράσταση. Κι αν υπάρχει κάτι που τον χαρακτηρίζει, είναι αυτό το πέρασμα του κλασικού στο σήμερα, χωρίς το έργο να χάσει την ουσία και τους χυμούς του.