Το Κυπριακό, η Τουρκία και τα γεωπολιτικά παιχνίδια

Η πανδημική κρίση φαίνεται τελικά να εντείνει περισσότερο τις εντάσεις στη Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και στο εσωτερικό χωρών όπως η Τουρκία. Για να κατανοήσουμε τη στάση της Αγκυρας υπό τον Ερντογάν στο Κυπριακό, πρέπει να εντάξουμε το Κυπριακό στην ευρύτερη σκακιέρα των συγκρούσεων και αντιπαραθέσεων στην περιοχή μας που χαρακτηρίζεται από μια ιδιαίτερη ρευστότητα.

Μετά την αποτυχία της Γενεύης να άρει το αδιέξοδο στο Κυπριακό, βασικά βρισκόμαστε περίπου στο ίδιο σημείο όπου βρισκόμασταν πριν από την άτυπη πενταμερή. Ηταν φανερό πριν από τη διάσκεψη ότι η στάση των δύο μερών δεν άφηνε και πολλά περιθώρια για σύγκλιση. Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ τόνισε ότι αυτό βρίσκεται πέραν των όρων εντολής που έχει από το ΣΑ που είναι για την εξεύρεση μιας λύσης για επανένωση στη βάση μιας διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας, όπως αυτή έχει οροθετηθεί από τα σχετικά ψηφίσματα του ΟΗΕ και τις συγκλίσεις που έχουν επιτευχθεί. Ο γενικός γραμματέας έδωσε παράταση δύο μηνών για να επανέλθουμε με μια νέα διάσκεψη, με την ελπίδα ότι θα υπάρχουν πιο ευνοϊκές συνθήκες τότε.

Η Τουρκία αποτελεί περιφερειακή υπερδύναμη, με έναν από τους μεγαλύτερους νατοϊκούς στρατούς, σε μια νευραλγική θέση ανάμεσα στην ΕΕ, την Ασία και τη Ρωσία. Σήμερα έχει επεκτείνει την παρουσία της στην Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική (Λιβύη).

Με το τέλος της ενταξιακής πορείας, ο Ερντογάν θέλησε να ηγηθεί του σουνιτικού Ισλάμ. Δεν πέτυχε το εγχείρημα, αλλά ούτε κι έχει ηττηθεί. Είναι μια κατάσταση συνεχούς παζαρέματος που μπορεί να πάρει και συγκρουσιακή μορφή – π.χ. έχει εισβάλει και κατέχει έδαφος στη Βόρεια Συρία, μια κατάσταση που κάθε άλλο παρά έχει εξομαλυνθεί -, εξού και τα εκατομμύρια των προσφύγων. Γενικότερα, είναι τεταμένες οι σχέσεις της Αγκυρας με τις ΗΠΑ (ο παγκόσμιος ηγεμόνας σε μια μακρά παρακμή με τάση αποχώρησης από την άμεση εμπλοκή). Σε παρόμοια κατάσταση βρίσκονται οι σχέσεις Τουρκίας – ΕΕ. Υπάρχει μια αμφισημία ανάμεσα στον ανταγωνισμό και τη συνεργασία με τη Ρωσία και τις υπόλοιπες δυνάμεις (Σαουδική Αραβία, Αίγυπτος, Ισραήλ).

Η απόπειρα Ερντογάν να μετατρέψει την Τουρκία σε περιφερειακό παίκτη για εξόρυξη υδρογονανθράκων βασίζεται στις ενεργειακές αλλά και τις περιφερειακές ηγεμονικές του βλέψεις. Ενώ μακροπρόθεσμα, καθώς οι χώρες θα στραφούν σε άλλες μορφές ενέργειας, μπορεί το φυσικό αέριο να χάσει την αξία του. Επί του παρόντος όμως προσφέρει πόρους ενόσω υπάρχει ζήτηση για τέτοιες μορφές ενέργειας από τις ανερχόμενες (Κίνα, Ινδία). Εξάλλου, η ανακάλυψη υδρογονανθράκων (Ισραήλ, Αίγυπτος, Κύπρος) ωθεί την Αγκυρα να μπει στο ενεργειακό παιχνίδι. Το παιχνίδι δεν είναι απλώς ενεργειακό, αλλά γεωπολιτικό.

Ολο αυτό συμβαίνει σε μια δύσκολη εσωτερική συγκυρία που εν πολλοίς ο Ερντογάν έχει προκαλέσει με την προσπάθειά του να διαχειριστεί κρίσεις που μια προσωποπαγής – αυταρχική διακυβέρνηση προκαλεί. Συνεχίζεται μια εξαιρετικά δύσκολη εσωτερική κατάσταση υπό τον όλο και πιο αυταρχικό πρόεδρο που μαζεύει εξουσίες αδυνατώντας να δώσει διεξόδους. Η τουρκική οικονομία παραπαίει, η πανδημική κρίση συνεχίζεται, ενώ η πολιτική και οικονομική αστάθεια προκαλεί νέες αντιφάσεις. Το δε «μοντέλο διακυβέρνησης» για «ισλαμικό φιλελευθερισμό» έχει πεθάνει.

Η ΕΕ συμμετέχει εμμέσως στις προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού και στις ελληνοτουρκικές σχέσεις λόγω οικονομικών σχέσεων, της τελωνειακής ένωσης και της διαχείρισης του Μεταναστευτικού / Προσφυγικού. Χωρίς αυταπάτες, υπάρχουν δυνατότητες για τις σχέσεις ΕΕ – Τουρκίας να λειτουργήσουν καταλυτικά στην εξεύρεση λύσης στο Κυπριακό με επιμονή στις βασικές αρχές και στις συγκλίσεις για ΔΔΟ. Αυτό όμως απαιτεί αποφυγή μονομερών ενεργειών, πολιτικό διάλογο και συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών.

Ο Νίκος Τριμικλινιώτης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας