Σιωπές και αποσιωπήσεις στη δημόσια ιστορία

«Μικρές σιωπές και μεγάλες αποσιωπήσεις» έγραφε το 1989 ο Φίλιππος Ηλιού και η Χριστίνα Κουλούρη στο βιβλίο της Φουστανέλες και χλαμύδες, δεν ξεχνάει να το επισημάνει. Το βιβλίο εκδόθηκε τον περασμένο Οκτώβριο και υπό μία έννοια θα μπορούσε να ταξινομηθεί στη μεγάλη εκδοτική παραγωγή που έλαβε χώρα με αφορμή τη συμπλήρωση 200 ετών από το ξεκίνημα της Επανάστασης του 1821. Αν έμενε κανείς ωστόσο στη συγκυρία αυτή, θα το αδικούσε. Πολύ περισσότερο από ένα ακόμη βιβλίο που εντάσσεται στον αστερισμό των «επετειακών» εκδόσεων, η συμβολή της Κουλούρη είναι ουσιαστικότερη, καθώς καταπιάνεται με ένα θέμα άγνωστο αλλά και γοητευτικά πολυσύνθετο: τον τρόπο, πιο σωστά τους τρόπους, με τους οποίους το παρελθόν μετατρέπεται σε Ιστορία. Με άλλα λόγια, η συγγραφέας επιχειρεί να αναδείξει την αρχιτεκτονική που κτίζει ό,τι σωστά (και καθόλου υποτιμητικά) αποκαλεί «κοινότοπη ιστορική κουλτούρα». Ανάμεσα σε αυτά βεβαίως, οι σιωπές και οι αποσιωπήσεις κατέχουν μία αναμφίβολα προνομιακή θέση.

Το βιβλίο καλύπτει μια χρονική περίοδο περίπου ενός αιώνα, από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης έως το 1930 οπότε και γιορτάστηκαν τα εκατό χρόνια από το ξεκίνημά της με μία καθυστέρηση εννέα ετών που οφειλόταν στο έκτακτο των συνθηκών (το 1921) λόγω των στρατιωτικών επιχειρήσεων στη Μικρασία. Εν τούτοις, η επιλογή του 1930 φαίνεται να είναι ουσιαστικότερη από την αναμφίβολα σημαντική αυτή συγκυρία: πράγματι, όπως υποδεικνύει η συγγραφέας, στη διάρκεια των ετών που καλύπτει η έρευνά της, ολοκληρώνεται ένας «ιστορικός κανόνας» που αφορά την πρόσληψη του παρελθόντος από την ελληνική κοινωνία, και του οποίου ο σκληρός πυρήνας, παρά τις όποιες στο εξής τροποποιήσεις, θα κυριαρχήσει σχεδόν απαράλλαχτος έως και την εποχή μας. Σύμφωνα με τη Χρ. Κουλούρη, αυτός ο ιστορικός κανόνας δεν υπήρξε ούτε αυτονόητος ούτε μονόδρομος, αλλά αντιθέτως στην τελική του μορφή αποτυπώνει μια σειρά από αντιφάσεις και συγκρούσεις μεταξύ αντιμαχόμενων ομάδων ή (και) ελίτ της ελληνικής κοινωνίας. Παρά τον κίνδυνο που ενέχει μία τέτοια πρόσληψη των πραγμάτων, η συγγραφέας αντιστέκεται στον πειρασμό μιας υποτίθεται «ανατρεπτικής» ανάγνωσης η οποία θεωρεί το ιστορικό αφήγημα «κατασκευή» που επιβλήθηκε εκ των άνω σε ανυποψίαστους πολίτες- «καταναλωτές» Ιστορίας. Το ακριβώς αντίθετο. Για τον λόγο αυτό η προσεκτική της ανάγνωση μετατρέπεται σε μια γοητευτική και πάντοτε τεκμηριωμένη βιογραφία ενός μνημείου ή μιας παγιωμένης ιστορικής αντίληψης, αναδεικνύοντας τους σταθμούς που οδήγησαν στην τελική εξέλιξη των πραγμάτων και μετατρέποντας έτσι τη δημόσια ιστορία σε ένα παράθυρο για την κατανόηση του ιστορικού παρελθόντος. Μέσα σε αυτή τη λογική, ο «λαός», οι τοπικές κοινωνίες και οι κοινωνικές διχοτομήσεις του ελληνικού βασιλείου, σε καμία περίπτωση δεν απουσιάζουν ως διαμορφωτές του κυρίαρχου ιστορικού αφηγήματος, αντιθέτως στον βαθμό που μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία του, το πράττουν συνειδητά.

Ο υποψιασμένος αναγνώστης εντυπωσιάζεται από το πόσο εύστοχες υπήρξαν οι εκτιμήσεις για τη σημασία της ιστορικής μνήμης, όσων επέλεξαν να υλοποιήσουν μνημονικές πολιτικές, ιδίως στις πρώτες, κρίσιμες για τη διαμόρφωση της ιστορικής μας κουλτούρας, δεκαετίες του νεοσύστατου ελληνικού βασιλείου. Αλλά και βέβαια το πόσο ανθεκτικές στάθηκαν αυτές στο πέρασμα του χρόνου. Η Κουλούρη εντοπίζει όχι μόνο τη «σκηνοθεσία» που κινητοποιούν οι μνημονικές πολιτικές, αλλά και τις πολιτισμικές τους προϋποθέσεις, τις ποιοτικές τους μεταλλάξεις, τις χαρακιές του χρόνου. Η πύκνωση της παραγωγής ιστορικών αφηγημάτων στα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, είναι χαρακτηριστική της εξάρτησης αυτού που αποκαλούμε «δημόσια ιστορία» από το ευρύτερο πλαίσιο: η οθωνική δυναστεία που επιχειρούσε να εμφανίσει εαυτόν ως το «πραγματικό» αποτέλεσμα της Επανάστασης, διώκεται από την Ελλάδα, ενώ μάλιστα από το 1843 έχει υποχρεωθεί να εορτάζει με βαριά καρδιά και με σαφώς προσβλητικούς για την ίδια πολιτικούς συμβολισμούς την παραχώρηση Συντάγματος. Μετά το 1850 η Εκκλησία θα βρει τη θέση που έκτοτε κατέχει στη θεσμική μνήμη της Επανάστασης δίπλα σε μισητούς ιδεολογικούς της εχθρούς όπως ο Ρήγας και ο Κοραής. Οι μνήμες των διχασμών θα φθίνουν διαρκώς καθώς οι πρωταγωνιστές θα ολοκληρώνουν τον βιολογικό τους κύκλο, δίνοντας τη θέση σε μια ανακουφιστική αίσθηση «πατριωτικής συναίνεσης» από την οποία ξεπήδησε η Επανάσταση και κυρίως η νίκη της· την ίδια περίοδο τεχνολογικές εξελίξεις όπως η φωτογραφία και το (πολύ αγαπητό στη δυτική Ευρώπη) Πανόραμα, θα εξακοντίσουν την «κατανάλωση» Ιστορίας από τις λαϊκές μάζες. Προς τα τέλη του αιώνα, ο Νέος Αριστοφάνης θα δημοσιεύει σε συνέχειες (από το 1887 έως το 1895) έγχρωμα πορτρέτα ηρώων του 1821, τα οποία στη συνέχεια αποσπούνταν από τη λαϊκή αυτή εφημερίδα για να κοσμήσουν ιδιωτικούς και δημόσιους χώρους, ενώ τα βιβλία της σχολικής ιστορίας για δεκαετίες θα είναι τα μόνα βιβλία που έμπαιναν στα σπίτια φτωχών και συνήθως αναλφάβητων ανθρώπων καλλιεργώντας τους την εθνική συνείδηση.

Κυρίαρχο αφήγημα

Οπως προείπαμε, όλα τα παραπάνω «ζωντανεύουν» στις σελίδες του βιβλίου με μια συναρπαστική γραφή που πάντοτε τονίζει τη διαρκή συνομιλία της ιστορικής κουλτούρας με το πολιτικό, κοινωνικό και πολιτισμικό γίγνεσθαι. Αυτό δηλαδή ακριβώς που τη διαμορφώνει. Η σημαντικότερη συμβολή του βιβλίου που έχει πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης, δεν έγκειται τόσο στην τεκμηριωμένη και βιβλιογραφικά ενημερωμένη αφήγηση μιας εξέλιξης που κατέληξε στη δεδομένη ιστορική κουλτούρα που χαρακτηρίζει την ελληνική κοινωνία, όσο στην υποδειγματική κατάδειξη του τρόπου με τον οποίον οι κάθε φορά κυρίαρχες πολιτικά και κοινωνικά δυνάμεις θα επιστρατεύσουν τις δυνάμεις τους προκειμένου να προωθήσουν το δικό τους ιστορικό αφήγημα. Η περίπτωση της μνημονικής σύγκρουσης Κολοκοτρώνη και Καραϊσκάκη που ξέβρασε την υποβόσκουσα αντίθεση Μωραϊτών και Ρουμελιωτών είναι χαρακτηριστική, όπως άλλωστε ο παράδοξος «πόλεμος» για τα μνημεία Φιλελλήνων που θα εκδηλωθεί τον ύστερο δέκατο ένατο αιώνα κρύβοντας από πίσω του ευρύτερους ανταγωνισμούς των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής. Λίγο πριν, όπως η συγγραφέας καταδεικνύει, η μεγάλη σύγκρουση αυτοχθόνων – ετεροχθόνων που θα κυριαρχήσει στο πολιτικό σκηνικό, θα μεταφραστεί σε ένα μνημονικό πόλεμο σε σχέση με τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης που θα έπρεπε να τιμηθούν: το μνημείο για τους Ιερολοχίτες λ.χ. η ανέγερση του οποίου εγκρίθηκε το 1842, θα πρέπει να ερμηνευτεί ως «μνημείο των ετεροχθόνων» και μάλιστα των Φαναριωτών οι οποίοι υπογράμμιζαν έτσι τη συμβολή τους στην Επανάσταση του 1821. Μετά το 1844 οι Θεσσαλοί θα ζητήσουν να ανεγερθούν ανδριάντες για τον Ρήγα και τον Υψηλάντη στην Αθήνα, οι Καλαματιανοί για τον Παπαφλέσσα και οι Λιδωρικιώτες θα απαιτήσουν να στηθεί μνημείο για τον Ι. Γκούρα στην Ακρόπολη.

Οπως επισημαίνει εύστοχα η Χ.Κ. οι μνημονικές πολιτικές είναι ένα προνομιακό πεδίο συγκρούσεων στο οποίο αποτυπώνονται με ενάργεια οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί και οι πολιτικοί συσχετισμοί ομάδων που προωθούν τη δική τους εκδοχή της μνήμης. Το εθνικό αφήγημα από την άλλη, για να καταστεί ανθεκτικό οφείλει να βασίζεται όχι μόνο στις μνήμες αλλά κυρίως στη λήθη. Η τελευταία είναι εκείνη που αποτελεί τον απαραίτητο αρμό μιας ιστορικής κουλτούρας, επιβεβαιώνοντας όχι μόνο την περίφημη ρήση του Φίλιππου Ηλιού στην οποία ήδη αναφερθήκαμε, αλλά και τα λόγια Α. Βαλαωρίτη ο οποίος τόνιζε το 1867 ότι απαγορεύεται «η δια της ιστορικής έρευνας καταστροφή των θελκτικών μύθων, δι ων ετράφημεν». Κάτι που επίσης συχνά ισχύει ακόμη.

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του μεταπολεμικού κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ.

Χριστίνα Κουλούρη
Φουστανέλες και χλαμύδες
Ιστορική μνήμη και
εθνική ταυτότητα 1821-1930
Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σελ. 624
Τιμή 26,50 ευρώ