«Η ανθρωπιά του Νίτσε {LF}χωρούσε τους πάντες»

Μακριά από τον σχολαστικισμό και την αγιογραφία. Με αυτές τις εσωτερικές οδηγίες – που θα μπορούσαν να είναι και πεποιθήσεις του βιογραφούμενου προσώπου – ολοκλήρωσε η Aγγλονορβηγίδα Sue Prideaux τη βιογραφία του Νίτσε «Δεν είμαι άνθρωπος, είμαι δυναμίτης», που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδ. Πατάκη (μτφ. Νίνα Μπούρη), τρία χρόνια μετά την αγγλική έκδοση. Το ερώτημα θα ήταν βασανιστικό εξαρχής: «Αλλη μία βιογραφία για τον στοχαστή που απεχθανόταν τον φιλολογικό φαρισαϊσμό;». Η Prideaux, που έχει ήδη υπογράψει τις αντίστοιχες των Εντβαρτ Μουνκ και Αύγουστου Στρίντμπεργκ, επέλεξε να απαντήσει με μια μεγάλη αφήγηση φωτίζοντας γεγονότα και ανθρώπους που επηρέασαν τη ζωή και το έργο του κορυφαίου στοχαστή. Στη συνέντευξη που μας έδωσε θυμίζει και μία άλλη κατεύθυνση, την οποία άντλησε από τον ίδιο τον Νίτσε: «Ολη η φιλοσοφία είναι αυτοβιογραφική».

Ξεκινάτε το βιβλίο με μια αφήγηση κωμωδίας του 24χρονου Νίτσε στον φίλο του Ερβιν Ρότες. Πώς θα περιγράφατε τον Νίτσε εκείνης της περιόδου σε έναν σημερινό 24χρονο μεταπτυχιακό φοιτητή Φιλοσοφίας όσον αφορά την καθημερινότητα, τα άγχη του και την πρώτη ενηλικίωση;

Ενας μικροκαμωμένος άνθρωπος, πολύ κομψά ντυμένος – ο Νίτσε αγαπούσε τα ρούχα -, με βαριά γυαλιά ηλίου και συχνά ένα καπέλο με γείσο για να «κόβει» τις ακτίνες του ήλιου. Σε όλη του τη νεανική ηλικία, από τα 10, υποφέρει τρομερά από αυτό που σήμερα λέμε ημικρανίες. Υπήρξαν απολύτως εξοντωτικές και εκείνος έπρεπε να περνάει μεγάλο μέρος της ημέρας στο κρεβάτι. Η αγωνία του; Ο πατέρας του πέθανε φρενοβλαβής όταν ο Νίτσε ήταν τεσσάρων ετών. Σε όλη του τη ζωή αντιμετώπιζε την πιθανότητα της ξαφνικής παράνοιας και του πρώιμου θανάτου. Ενιωθε ότι δεν είχε χρόνο να ξοδέψει. Η τρέλα και ο θάνατος κρέμονταν πάνω απ’ το κεφάλι του σαν δαμόκλειος σπάθη και ο ίδιος πάσχιζε από μικρός να ανακαλύψει σκοπό και νόημα στη ζωή του.

Πώς βίωνε, αλήθεια, τον φυσικό πόνο;

Οπως είπαμε, περνούσε πολλές ημέρες στο κρεβάτι ενός σκοτεινού δωματίου. Το φως τού έφερνε αγωνία, έχανε σταδιακά την όρασή του, στο τέλος έμεινε τυφλός. Είναι πιθανόν αυτό να οφείλεται σε σύφιλη ή σε εγκεφαλικούς όγκους. Αλλά δεν θα μάθουμε ποτέ από τη στιγμή που δεν έγινε μεταθανάτια αυτοψία. Αυτό που ξέρουμε είναι ότι μετέτρεψε την αδυναμία του σε πλεονέκτημα: «Ο,τι δεν σε σκοτώνει σε κάνει πιο δυνατό». Το αποτέλεσμα αυτών των τόσο σύντομων διαλειμμάτων στα οποία μπορούσε να γράψει επιτέλους όσα ήθελε ήταν το υπέροχο αφοριστικό του ύφος. «Οι αφορισμοί», έλεγε, «είναι μια μορφή αιωνιότητας». Και σίγουρα έχει βρει ένα είδος αιωνιότητας στους δικούς του.

Στην εκλαϊκευτική πρόσληψη της ζωής του μοιάζει με «πρίγκιπα του μηδενισμού και του πεσιμισμού». Εχετε εντοπίσει στοιχεία ενός joie de vivre που αλλάζουν ενδεχομένως αυτή την εικόνα;

Για να απαντήσω σ’ αυτό, πρέπει να επιστρέψω πάλι στο ιστορικό πλαίσιο της ζωής του. Ηταν μαθητής, περίπου στα 15, όταν «Η καταγωγή των ειδών» του Δαρβίνου προκάλεσε στη χριστιανική Ευρώπη μια υπαρξιακή κρίση μέσα από τις συγκρούσεις πίστης και επιστήμης. Για ορισμένους αυτή ήταν όντως μια στιγμή θεμελιώδους πεσιμισμού – αλλά όχι για τον Νίτσε. Η απάντησή του στον «θάνατο του Θεού» ήταν ο Υπεράνθρωπος: το άτομο που δεν έχει ανάγκη από κανένα θρησκευτικό νόημα για να βρει τον σκοπό της ζωής. Ο Υπεράνθρωπος ανακαλύπτει χαρούμενη κατάφαση στην ίδια τη ζωή, αδιαφορώντας για την ύπαρξη ή μη του Θεού. «Amor fati» λέει ο Νίτσε: «αγάπησε το πεπρωμένο σου». Μην αναζητάς κάτι διαφορετικό στη ζωή σου, είτε καλύτερο είτε χειρότερο. Εγώ δεν εκλαμβάνω κάτι τέτοιο ως πεσιμισμό. Οταν αποδέχεσαι τη ζωή σου ακριβώς όπως είναι και δεν αγωνιάς να την κάνεις διαφορετική, αυτή σίγουρα είναι μια συνταγή ρεαλιστικής ικανοποίησης. Ο Νίτσε συνεχώς μας υποδεικνύει να κοιτάζουμε κατάματα τις ψευδαισθήσεις μας, όχι με σκοπό να τις καταστρέψουμε, αλλά να τις αναγνωρίσουμε: έτσι ώστε να μάθουμε τι ακριβώς συνιστούν. Τότε θα αποφασίσουμε με ποιες μπορούμε – ή δεν μπορούμε – να ζήσουμε. Αυτό περιλαμβάνει και το αν θα πιστεύουμε ή όχι στον Θεό.

Του άρεσαν η Βενετία και η Γένοβα, αλλά απεχθανόταν τις μεγάλες πόλεις, όπως το Βερολίνο. Ποια ήταν η αιτία;

Και πάλι οι συνθήκες στις οποίες ζούσε. Η Ευρώπη γνώριζε μια ταχύτατη εκβιομηχάνιση στην εποχή του. Ο Νίτσε είδε ότι η παθητική παρακμή των μεγάλων πόλεων αντιστοιχούσε σε μια κοινωνία που θυσίαζε την ανθρωπιά σ’ αυτή την εκβιομηχάνιση. Αφαιρούσε την ατομική αξιοπρέπεια κάνοντας τους ανθρώπους, όπως οι βιομηχανικοί εργάτες, κοπάδια. Η Βενετία ήταν υπέροχη και την αγαπούσε για τους λόγους που και σήμερα ισχύουν για όλους μας. Αγαπούσε, όμως, τη Γένοβα ως την πατρίδα του Χριστόφορου Κολόμβου, ο οποίος μπαρκάρει από εκεί για να ανακαλύψει τον Νέο Κόσμο. Για τον Νίτσε, η Γένοβα στέκει ως η συμβολική αφετηρία για ταξίδια που οδηγούν σε νέους «κόσμους του πνεύματος». Κι όμως, εκείνο που αντιπαθούσε στην πόλη ήταν ο συνεχής θόρυβος από την κίνηση, την οποία συνέκρινε με τον ήχο που βγάζουν πολλοί μύλοι του καφέ.

«Εμείς οι παγανιστές της πίστης… προσβλέπουμε στον Ολυμπο – και όχι στον εσταυρωμένο» γράφει στο τελευταίο ημερολόγιό του. Συμφωνείτε ότι όντως υποδεικνύει την επαναφορά του ελληνικού πολυθεϊσμού, όπως το κάνει ο βιογράφος Julian Young;

Σίγουρα όχι. Δεν μπορούμε να πάρουμε κάτι τέτοιο τοις μετρητοίς. Οταν είσαι φιλόσοφος, όμως, πρέπει να προετοιμάζεις τον εαυτό σου ώστε να αντιμετωπίζει τα πάντα ως πείραμα της σκέψης, να τραβάς τις πιθανότητες μέχρι εκεί που μπορούν να φτάσουν. Ο Julian Young το κάνει και ο Νίτσε πιθανότατα θα το ενέκρινε. Ετσι κι αλλιώς μας συμβουλεύει να φτάνουμε πάντα πέρα από τη συμβατική σοφία. «Ντροπιάζει κανείς τον δάσκαλό του όταν παραμένει μόνο μαθητής» γράφει στο «Ιδέ ο άνθρωπος».

Η αναφορά του στους «καλούς Ευρωπαίους» και η επίθεσή του στον εθνικισμό πώς διαβάζονται σήμερα;

«Deutschland, Deutschland über alles, αυτό είναι το τέλος της γερμανικής φιλοσοφίας» λέει. Ο εθνικισμός μπορεί να είναι καλός ή κακός, εξαρτάται από το περιεχόμενο. Ο αντεθνικισμός ήταν σαφώς μία από τις βασικότερες πεποιθήσεις του και μπορούμε να τον κατανοήσουμε στο πλαίσιο της ζωής και της εποχής του. Οπως λέει πάλι: όλη η φιλοσοφία είναι μια αυτοβιογραφία. Η δική του συνέπεσε με την άνοδο της Γερμανίας του Μπίσμαρκ και τις σάπιες ρίζες αυτού που θα εξελισσόταν στον εθνικοσοσιαλισμό. Μισούσε ειδικότερα τον τυφλό εθνικισμό «αίματος και εδάφους» και τον αντισημιτισμό της Γερμανίας. Σε αυτό ήταν κάθετα αντίθετος με την αδερφή του Ελίζαμπετ και τον σύζυγό της, φανατικούς εθνικιστές και αντισημίτες. Η Ελίζαμπετ έφτασε να γίνει οπαδός και φίλη του Χίτλερ – ο τελευταίος θα παρακολουθήσει την κηδεία της το 1935 ως καγκελάριος. Ακόμη μία ένδειξη του αντεθνικιστή Νίτσε, άλλωστε, είναι η αγάπη του για τη Γαλλία και τη γαλλική κουλτούρα. Ηταν τρομερά αναστατωμένος από τον γαλλοπρωσικό πόλεμο, ειδικά για τις καταστροφές και τις απεχθείς βιαιότητες των Πρώσων κατά την πολιορκία του Παρισιού.

Ως ποιο σημείο θα τον θεωρούσατε «παρεξηγημένο» στις διαδοχικές αναγνώσεις που γνώρισε;

Η ρίζα της παρανάγνωσης ήταν ακριβώς η ναζίστρια αδελφή του, που έζησε ύστερα από αυτόν για περίπου 40 χρόνια αναλαμβάνοντας τις τύχες του έργου του από το 1889 ως το 1935. Συγκέντρωσε τα ανέκδοτα χειρόγραφά του, σχηματοποίησε το αρχείο του και ξεκίνησε να διαστρεβλώνει τη φιλοσοφία του. Παρουσιάζοντάς τον ως τον μυστικό προφήτη των δικών της πεποιθήσεων, έκοψε κι έραψε κείμενα και επιστολές του κατά το δοκούν. Λογόκρινε, παραποίησε, απέκρυψε. Εφτασε να εκδώσει ως και ολόκληρο βιβλίο με το όνομά του, τη «Θέληση για δύναμη». Το Αρχείο Νίτσε έγινε το επίκεντρο για το αναδυόμενο τότε Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα, με την Ελίζαμπετ να διορίζει μόνο ναζί προπαγανδιστές σε συντακτικά και διοικητικά πόστα. Αλλά ακόμη και αυτοί είχαν επίγνωση του παραλογισμού στο όλο εγχείρημα. Κάποια στιγμή ο Ernst Kreik (σ.σ.: εξέχων ναζί ιδεολόγος) παρατήρησε σαρκαστικά ότι αν εξαιρέσει κανείς το γεγονός πως ο Νίτσε δεν ήταν σοσιαλιστής, εθνικιστής και πολέμιος της φυλετικής σκέψης, θα γινόταν κορυφαίος στοχαστής του εθνικοσοσιαλισμού! Η ειρωνεία για την ιδιοποίηση της σκέψης του από την Ακρα Δεξιά – τότε όπως και τώρα – είναι ότι δεν έδειξε ποτέ ενδιαφέρον για την πολιτική θεωρία. Τον ενδιέφερε κυρίως η πνευματική εξέλιξη της ανθρωπότητας.

Τι κρατήσατε για εσάς προσωπικά ύστερα από την αναζήτηση και την ταξινόμηση της ζωής του;

Πίστευα πάντα ότι το να προσπαθείς να «καλουπώσεις» τη φιλοσοφία του είναι εξίσου δύσκολο με το να φυλακίσεις το φως σε ένα μπουκάλι. Ο ίδιος έγραψε, το ξαναλέμε, ότι η φιλοσοφία ήταν μια αυτοβιογραφία: γι’ αυτό σκέφτηκα ότι ίσως καταλάβαινα καλύτερα τις σκέψεις του στο πλαίσιο μιας ζωής. Κανείς δεν ένιωσε μεγαλύτερη έκπληξη από εμένα όταν ανακάλυψα έναν ευγενή, ταπεινόφρονα άνθρωπο, με αυτή την απείρως ευέλικτη σκέψη. Μισούσε τον αντισημιτισμό, ψήφισε υπέρ της εισόδου των γυναικών στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση και στήριξε τις πρώτες φεμινίστριες, πολλές από τις οποίες ήταν φίλες του. Με άγγιξε προσωπικά η ανθρωπιά του που περιείχε τους πάντες, ο σεβασμός του για τα ζώα και τη φύση, αλλά και η αδικία της Ιστορίας εις βάρος του. Αναρωτιέμαι αν έφτασε άλλος κανείς τόσο παραποιημένος ως εμάς.

«Υπάρχει μόνο {LF}ηθική ερμηνεία {LF}των φαινομένων»

Εχετε γράψει επίσης τη βιογραφία του Στρίντμπεργκ. Τι ήταν αυτό που ιντρίγκαρε τον θεατρικό συγγραφέα στη σκέψη του Νίτσε;

Πολλά πράγματα, αλλά νομίζω το πιο σημαντικό, σε σχέση με τα θεατρικά του έργα, ήταν η σύλληψη του Υπερανθρώπου. Ο Στρίντμπεργκ είχε διαβάσει το «Πέρα από το καλό και το κακό» και ενθουσιάστηκε με την ιδέα της πραγματικής κοινωνικής κινητικότητας, σε μια εποχή που η δημοκρατία υπήρχε μόνο κατ’ όνομα, η «τάξη» και η καταγωγή ήταν το πεπρωμένο. Ολα αυτά και η αλληλογραφία με τον Νίτσε τον οδήγησαν να δουλέψει με τις ιδέες του Υπερανθρώπου και την ηθική των σκλάβων στο διάσημο έργο του «Δεσποινίς Τζούλια». Ο υπηρέτης (σκλάβος) στο έργο αντιπροσωπεύει τον υπεράνθρωπο, ικανό να αλλάξει τον κόσμο με τη θέληση της δύναμης. Η εργοδότριά του, από την άλλη, η δεσποινίς Τζούλια, είναι η τελευταία σταγόνα του αδύναμου αριστοκρατικού αίματος, έχοντας δικαιώματα όχι λόγω προσωπικών ικανοτήτων, αλλά λόγω της θέσης της στον κόσμο. Γίνεται έτσι η υπάνθρωπος. Το έργο σόκαρε το κοινό όταν γράφτηκε και συνεχίζει να σοκάρει και να μας διαφωτίζει σήμερα.

Ποιες προκλητικές σκέψεις του Νίτσε θα λέγατε ότι διατηρούν μια παράδοξη συγγένεια με αντίστοιχες του 2021;

Για τα fake news: «Οι πεποιθήσεις είναι πιο επικίνδυνοι εχθροί της αλήθειας απ’ όσο το ψέματα».

Για τους «υπέρμαχους των δικαιωμάτων»: «Κανείς δεν μιλάει με μεγαλύτερο πάθος για τα δικαιώματά του από εκείνον που κατά βάθος αμφιβάλλει εάν έχει οποιοδήποτε».

Για τον υλισμό: «Μια κατοχή μειώνεται με τη χρήση».

Ποιο απόσπασμα θα θεωρούσατε ιδανικό για το πρωτοσέλιδο μιας σημεριής ευρωπαϊκής εφημερίδας;

Σκοπός κάθε εφημερίδας είναι να πληροφορεί. Και οποιοσδήποτε επιμελής δημοσιογράφος ή εκδότης, όταν γράφουν μια ιστορία, πασχίζουν να παρουσιάσουν αυτή την ολισθηρή έννοια της «αλήθειας». Είναι κατά βάση ακατόρθωτο. Οπότε θα έβαζα αυτές τις λίγες λέξεις στο πρωτοσέλιδο: «Δεν υπάρχουν ηθικά φαινόμενα, μόνο ηθική ερμηνεία των φαινομένων». Αν το δουν βέβαια πολλοί αναγνώστες θα γυρίσουν ακόμη πιο γρήγορα στα αποτελέσματα του ποδοσφαίρου. Αλλά ένας ή δύο ίσως αναλογιστούν τη σχέση τους με τις ιστορίες που περιέχει η εφημερίδα – και την ευμετάβλητη φύση της αλήθειας.

Sue Prideaux
Φρίντριχ Νίτσε –
η βιογραφία
Μτφ. Νίνα Μπούρη
Εκδ. Πατάκη, σελ. 456
Τιμή 24 ευρώ