«Οι αμφιβολίες έχουν το ίδιο βάρος με τις βεβαιότητες»

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος παραμένει ένας από τους ανήσυχους μυθοπλάστες της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας. Με διακριτή φωνή σε διηγήματα και μυθιστορήματα γνωρίζει όσο λίγοι τη θεωρία της γραφής και τους τρόπους εφαρμογής της (με σενάρια επίσης για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση). Η συλλογή διηγημάτων «Ανήσυχα άκρα» (εκδ. Μεταίχμιο) είναι το όγδοο βιβλίο του. Μια ακολουθία ιστοριών που συντάσσουν το λεξιλόγιο των απουσιών και των επιθυμιών, ανθρώπων που τσαλαβουτούν μέσα στις καθημερινές αμφιβολίες τους.

Τον τελευταίο χρόνο ζούμε μια παρατεταμένη περίοδο ανασφάλειας. Η κοινωνική συνοχή δοκιμάστηκε κάποια στιγμή. Αντιλαμβανόμαστε δύσκολα πως δεν είμαστε πλέον άτρωτοι, η στοιχειώδης επαφή υποχώρησε, οι συνωμοσίες φούντωσαν. Ως συγγραφέας με πείρα στον δημόσιο χώρο πώς το βιώνετε όλο αυτό;

Δεν χρειάζεται δα και καμιά τρομερή πείρα για να τρομάξει κανείς! Τις προάλλες, στην Ανάσταση, ο διαπρύσιος ιερέας δεν αρκέστηκε στην παρουσία του κόσμου – ζήτησε από τους μασκοφορεμένους πιστούς να μείνουν και να κοινωνήσουν! Την ίδια ώρα, τα ποσοστά συμμετοχής στον εμβολιασμό προκαλούν οδυνηρή έκπληξη και απορία. Σκέφτομαι πως ακόμα και στην εποχή της υπερπληροφόρησης οι άνθρωποι δεν μαθαίνουν ή πως, πάντως, μαθαίνουν πολύ αργά… Δεν είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος – ξέρω πως δεν θα επενδύσουμε στην παιδεία. Ελπίζω, τουλάχιστον, μέχρι την επόμενη πανδημία να μην έχουμε ξεχάσει τι σημαίνει να διαθέτεις ένα αξιόπιστο δημόσιο σύστημα υγείας.

Λένε πολλοί ότι σε πρωτοφανείς καταστάσεις όπως τώρα, η λογοτεχνία και η τέχνη γενικότερα, μπορούν να βρουν πρόσφορο έδαφος και να «περιγράψουν» τη συνθήκη, πέρα από τα τετριμμένα. Κατά πόσο ισχύει για εσάς αυτό ή όχι;  

Νομίζω πως στη φύση της τέχνης, άρα και της λογοτεχνίας, είναι να εντοπίζει και να αναδεικνύει το πρωτοφανές της ανθρώπινης συνθήκης ακόμα κι όταν οι περιστάσεις δεν το υπαγορεύουν με τέτοια ένταση. Αυτή τη στιγμή, οι ειδήσεις που έρχονται από την Ινδία ή τη Βραζιλία, ας πούμε, ξεπερνούν κάθε λογοτεχνική πρόθεση. Οι πρωτοφανείς καταστάσεις οδηγούν συχνότερα τους ανθρώπους στα όριά τους. Και αυτή η αχαρτογράφητη επικράτεια μπορεί να αποτελέσει προνομιακό πεδίο για την τέχνη.

Η φορά της συλλογικής μας πορείας έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα ή μπορεί να συμβεί στο μέλλον; Και προς ποια κατεύθυνση πιστεύετε;

Δεν βλέπω καμιά συλλογικότητα στην πορεία μας. Η κατεύθυνση – δυσανάγνωστη προς το παρόν — θα είναι η συνισταμένη των αντιφατικών ροπών που αναπτύσσονται μέσα σε μια κοινωνία κατακερματισμένη, μια κοινωνία που άγεται και φέρεται, έρμαιο συντεχνιακών επιδιώξεων, χωρίς αισθητική, χωρίς όραμα, χωρίς καν – κι αυτό είναι το χειρότερο – έναν στοιχειώδη κώδικα αξιών.

Τι ρόλο έχουν παίξει τα μέσα μαζικής δικτύωσης στη συζήτηση για τη λογοτεχνία; Βλέπουμε, για παράδειγμα, να κυριαρχεί το πρώτο πρόσωπο, η αυτοαναφορικότητα, πληθώρα αναρτήσεων αυτοβιογραφικού περιεχομένου. Πώς βλέπετε να εξελίσσεται αυτό;

Γράφουμε – μεταξύ άλλων – για να μας διαβάζουν. Και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσέφεραν, αίφνης, ακροατήριο στον καθένα. Κανένα κακό μέχρι εδώ. Δεν είναι οι αναρτήσεις αυτοβιογραφικού περιεχομένου το πρόβλημα, αλλά η στόχευσή τους. Τα εύκολα «λάικ» μπορεί να είναι μια παγίδα. Δεν αρκούν οι υψωμένοι αντίχειρες και οι πολύχρωμες καρδούλες για να δικαιωθεί η λογοτεχνική πλαισίωση των αυτοαναφορικών αναρτήσεων. Από την άλλη, ποτέ δεν είδα να γίνεται συζήτηση για τόσα βιβλία σε τέτοια έκταση – αν και όχι απαραιτήτως σε ικανό βάθος.

Με τι τρόπο ανησυχούν τα άκρα στην τελευταία συλλογή διηγημάτων σας και ποια είναι αυτά τα άκρα;

Οι ήρωες των ιστοριών του βιβλίου μου δεν κοιμούνται ήσυχοι τα βράδια. Βασανίζονται από τις διαψεύσεις και τις αποτυχίες τους, αγωνιούν για τα λάθη και τις αμαρτίες τους, κατατρύχονται από τύψεις για όσα έκαναν ή παρέλειψαν, για όσα είπαν ή αποσιώπησαν. Ο κοινός παρονομαστής των ιστοριών τους είναι το ασίγαστο ερωτικό πάθος.

Στα «Ανήσυχα άκρα» βλέπουμε στοιχεία της ζωής σας να γίνονται μυθοπλαστικό υλικό και η μυθοπλασία να εμπλέκεται σε τουλάχιστον αληθοφανή περιστατικά. Η αυτοβιογραφία και η μυθοπλασία έχουν ξεχωριστές κατευθύνσεις; Εμπλέκονται και σε ποιον βαθμό; Στο εξωτερικό το autofiction ανεβαίνει ραγδαία. Ποια ανάγκη βρίσκετε πίσω από την άνοδο αυτή;

Κάποιος πιο σοφός από μένα έχει πει πως δεν υπάρχει μυθοπλασία χωρίς αυτοβιογραφική βάση. Αυτό ίσχυε ανέκαθεν. Αν πρέπει να προσθέσω την εξυπνάδα μου θα πω ότι δεν υπάρχει αυτοβιογραφία χωρίς μυθοπλαστική παρέμβαση. Οι αναλογίες είναι που διαφέρουν κάθε φορά. Οσο για το autofiction, δεν είναι, ασφαλώς, σημερινή ανακάλυψη – πρόκειται μάλλον για tag του εκδοτικού μάρκετινγκ.

Στη συλλογή βλέπουμε να κυριαρχεί και αυτό που λέμε προφορικότητα. Ο καθημερινός διάλογος ή και ο εσωτερικός μονόλογος. Ποια διαδικασία ακολουθείτε για να πετύχετε αυτή την απτότητα των πρωταγωνιστών;

Σας ευχαριστώ για την παρατήρηση. Απαιτείται, βλέπετε, αρκετός κόπος για να μπεις στη ζωή των ηρώων σου, για να κοιτάξεις τον κόσμο για λίγο μέσα από τα μάτια τους, για να μιλήσεις τελικά τη «γλώσσα» τους. Για μένα, η γλώσσα των ηρώων μου είναι κάθε φορά ο τρόπος να ξεκλειδώσω τον κόσμο τους.

Στο βιβλίο, παρακολουθούμε ανθρώπους που βρίσκονται σε μια ταλάντωση. Οι ερωτικές σχέσεις και οι οικογενειακές είτε μένουν περίπου ανολοκλήρωτες, είτε περιέχουν τα κενά ενός βίου με εμπόδια. Πόσο μας καθορίζουν οι μικρές απουσίες μας, οι αμφιβολίες μας, οι διαφεύγουσες σκέψεις μας;

Είμαστε το άθροισμα των επιλογών μας: οι απουσίες μας – μικρές και μεγάλες – μας καθορίζουν όσο και οι παρουσίες μας – ηχηρές και χαμηλόφωνες. Οι αμφιβολίες μας έχουν το ίδιο βάρος με τις βεβαιότητές μας, αν και αυτές οι τελευταίες μπορεί να αποδειχτούν συχνότερα καταστροφικές – ό,τι ακριβώς ισχύει και για τις διαφεύγουσες σκέψεις και τις εμμονές μας.

Τι μπορεί να σημαίνει λογοτεχνία για εσάς; Ποια τα υλικά της;

Η λογοτεχνία για μένα, ως συγγραφέα, είναι η χώρα της απόλυτης ελευθερίας. Η λογοτεχνία για μένα, ως αναγνώστη, είναι η αξιοθαύμαστη – όσο κι αν φαντάζει ατελέσφορη, ή ίσως και ακριβώς γι’ αυτό – προσπάθεια να διατυπωθεί το νόημα της ζωής. Τα υλικά της είναι η γλώσσα και η ανθρώπινη εμπειρία.

Τόσο η πανδημία όσο και η κρίση μάς δείχνουν μήπως πρέπει να αλλάξει το μοντέλο των καθιερωμένων κρατικών δομών πολιτισμού ή απλώς το μόνο που χρειάζεται είναι μια καλή διαχείριση;

Αν είχαμε αποφασίσει πως το πολιτιστικό προϊόν είναι απαραίτητο αγαθό και όχι αναγκαίο κακό, τότε το μοντέλο των κρατικών δομών πολιτισμού θα έπρεπε να βρίσκεται υπό διαρκή διαπραγμάτευση με μοναδικό στόχο τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητά του.

Τι σας παρακινεί και συνεχίζετε να γράφετε και να βυθίζεστε μέσα στις ιστορίες;

Η μάνα μου μού έλεγε μια ιστορία από την Κατοχή. Τη χρονιά του λιμού, μια γυναίκα στο Χαλάνδρι βγήκε να μαζέψει λαχανίδες για να φάνε με τον άντρα της. Οταν επέστρεψε, δεν μπορούσε να ανοίξει την πόρτα του σπιτιού της. Ο άντρας της είχε πεθάνει από την πείνα και το σώμα του εμπόδιζε το άνοιγμα της πόρτας. Η ιστορία αυτή στοίχειωνε για καιρό τις νύχτες μου. Εκείνη πάνω-κάτω την εποχή είχα δει μια διασκευή της «Φάρμας των ζώων» του Οργουελ σε κινούμενα σχέδια. Τον ίδιο καιρό πρέπει να ήταν που άρχισα να διαβάζω κι έτυχε να ξεκινήσω με τον πλοίαρχο Νέμο του Ιουλίου Βερν. Κάπως έτσι έγινε η ζημιά – νομίζω πως οι ιστορίες είναι το μοναδικό μου όπλο για να τα βγάλω πέρα στη ζωή ετούτη. Δεν ξέρω άλλο τρόπο.

INFO

Νίκος Παναγιωτόπουλος, «Ανήσυχα άκρα», εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 264