Εθνικό σπορ η επιθετική οδήγηση

«Πριν από δύο χρόνια φιλοξενούσα στην Ελλάδα έναν φίλο μου Καναδό με τη σύντροφό του. Του είχα πει ότι ήταν ελεύθερος να οδηγήσει το αυτοκίνητό μου και να πήγαιναν όπου ήθελαν. Με ευχαρίστησε και μου απάντησε με ένα ξεκάθαρο “όχι”, επειδή φοβόταν πολύ και δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί στην Ελλάδα οδηγούμε έτσι. Αυτό του θύμιζε την οδηγική συμπεριφορών των Ιταλών που μένουν στη Σικελία» ανέφερε η Σταυρούλα Σανίδα, που έχει ασχοληθεί εντατικά και με το θέμα της επιθετικής συμπεριφοράς των οδηγών. Αυτών που αψηφούν τους κανόνες της ασφαλούς οδήγησης, βγάζουν τον θυμό τους ανερυθρίαστα πίσω από τιμόνι, ενώ διαπληκτισμοί και η επίδειξη δύναμης αποτελεί το μενού που δεν είναι δύσκολο να εντοπίσουμε καθημερινά στους ελληνικούς δρόμους. Οπως αναφέρει η ψυχολόγος Σταυρούλα Σανίδα, η επιθετικότητα παραμένει το εθνικό σπορ των ελλήνων οδηγών, ακόμη και σήμερα, που η καραντίνα έχει περιορίσει τις αστικές μετακινήσεις και η έλλειψη συμφόρησης στους δρόμους θα έπρεπε να μας αλλάξει προς το καλύτερο. Ομως, αυτό δεν έχει συμβεί, όπως μας εξηγεί.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της επιθετικής οδήγησης;  

Η οδήγηση είναι μια συμπεριφορά. Για κάποιους συνδέεται με την αίσθηση ελευθερίας. Για άλλους είναι αναγκαστικός ή βολικός τρόπος μετακίνησης χωρίς να αντλείται ικανοποίηση από τη διαδικασία. Για μερικούς είναι πεδίο επίδειξης δύναμης. Για κάποιους άλλους η οδήγηση μεταφράζεται σε παρορμητική συμπεριφορά. Στην τελευταία περίπτωση ανήκουν άνθρωποι που κυριαρχούνται από τα συναισθήματά τους σε τέτοιο βαθμό, με αποτέλεσμα να μη γνωρίζουν πώς να τα διαχειριστούν. Η επιθετική οδήγηση είναι ένα πεδίο όπου μπορεί να διοχετευτεί ο θυμός, η αίσθηση απόρριψης, το άγχος… Με απλά λόγια τρέχουν, γιατί νομίζουν ότι έτσι θα ξεφύγουν από ό,τι τους βασανίζει.

Κάθε συμπεριφορά που επαναλαμβάνεται προσθέτει ένα «κέρδος». Στην περίπτωση του «τρέχω για να ξεχαστώ» το κέρδος είναι ότι όντως ο οδηγός μπορεί να «ξεχαστεί» μέσω της ταχύτητας. Το ζήτημα είναι ότι εκτός του ότι κινδυνεύει ο ίδιος και οι γύρω του, αυτό το «κέρδος» είναι βραχυπρόθεσμο και γρήγορα πάλι θα βρεθεί αντιμέτωπος με ό,τι τον/τη δυσκολεύει συναισθηματικά. Είναι επίσης συχνό φαινόμενο να οδηγούμε σαν να μας ανήκουν όλοι οι δρόμοι. Είναι άξιο προσοχής ότι στην Ελλάδα η οδηγική συμπεριφορά είναι έντονα δυσλειτουργική και έχει γίνει ένα χρόνιο φαινόμενο.

Τι πρέπει να περιμένουμε μετά την καραντίνα και όταν οι δρόμοι πλημμυρίσουν με αυτοκίνητα, άρα, και τα προβλήματα επανέλθουν όπως και πριν;

Οι ειδικοί ψυχικής υγείας περιμένουν να δουν πώς θα εξελιχθεί το φαινόμενο της πανδημίας και πώς θα είναι οι αντιδράσεις των ανθρώπων μετά την καραντίνα. Ολοι μας βιώνουμε ήδη κούραση, θρηνούμε απώλειες (πρόσωπα που πέθαναν, οικονομικές δυσκολίες, απώλεια της ανεμελιάς και της σταθερότητας της ρουτίνας), νιώθουμε εκνευρισμό, χάνουμε την ελπίδα μας ή δεν βρίσκουμε το νόημα που βρίσκαμε στη ζωή.

Κάποιοι λοιπόν αρχίζουν να αποκτούν ψυχολογικές δεξιότητες αυτορρύθμισης, κάποιοι συνεχίζουν να κινούνται σε προβληματικούς φαύλους κύκλους και κάποιοι διατηρούν την ελπίδα τους. Η πρόβλεψη για το τι θα συναντήσουμε στους δρόμους μετά την καραντίνα δεν είναι εύκολη υπόθεση. Στην ήδη υπάρχουσα κατάσταση σήμερα οι αρνητικές μεταβλητές έχουν πολλαπλασιαστεί. Οι άνθρωποι θα θέλουμε να κυκλοφορήσουμε, να ταξιδέψουμε περισσότερο από ποτέ. Θα είναι πραγματικά άξιο παρατήρησης πώς αυτή η έντονη επιθυμία μαζί με τις πλούσιες ψυχολογικές διεργασίες λόγω της πανδημίας θα διαμορφώσουν (μεταξύ άλλων) την οδηγική μας συμπεριφορά.

Γιατί συνεχίζουμε στην Ελλάδα να οδηγούμε επικίνδυνα, παρόλο που διαπιστώνουμε ότι αυτό μπορεί να αποβεί μοιραίο;

Πολλές φορές οι άνθρωποι συνεχίζουμε να επιδιδόμαστε σε επικίνδυνες ή επιβλαβείς συμπεριφορές παρόλο που γνωρίζουμε καλά την επικινδυνότητά τους. Ανάμεσα σε αυτές είναι η χρήση ουσιών, το κάπνισμα, η υπερφαγία, το σεξ χωρίς προφύλαξη, η αλόγιστη κατανάλωση υλικών αγαθών, η επικίνδυνη οδήγηση οδήγηση κ.λπ. Ολες αυτές οι συμπεριφορές εξυπηρετούν κάτι βασικό. Με άλλα λόγια υπάρχει μια λειτουργία πίσω από τον τρόπο που πράττουμε. Ακόμα κι αν γνωρίζουμε αυτή τη λειτουργία, αυτό δεν σημαίνει αυτόματα ότι θα διακόψουμε τη συμπεριφορά. Ομοίως και με την επικίνδυνη οδήγηση. Αν οδηγώντας επικίνδυνα, κάποιος προσπαθεί να διαχειριστεί δυσάρεστα συναισθήματα, πώς θα βρει άλλους τρόπους διαχείρισης; Τις περισσότερες φορές οι άνθρωποι δυσκολεύονται να δοκιμάσουν νέους τρόπους, επειδή έχουν προσαρμοστεί σε οικείους μηχανισμούς. Ή πιστεύουν ότι οι νέοι τρόποι δεν θα είναι αποτελεσματικοί. Ή φοβούνται ότι τα συναισθήματά τους θα τους καταβροχθίσουν. Προτιμούν λοιπόν να μην εγκαταλείψουν μια συμπεριφορά, καθώς μένουν στο βραχυπρόθεσμο κέρδος της συναισθηματικής διαχείρισης που αυτή η συμπεριφορά προσφέρει.  Ακόμα και ο οδηγός που οδηγεί με σύνεση, μπορεί να εκτροχιαστεί συμπεριφορικά λόγω της ευρύτερης κατάστασης που επικρατεί στους δρόμους. Για να μείνουμε σταθεροί σε νέες συμπεριφορές αξίζει να βρούμε προσωπικούς λόγους αλλαγής. Για παράδειγμα ο οδηγός που αποφασίζει να αλλάξει και να συμμορφωθεί στον κώδικα οδικής κυκλοφορίας αξίζει να σκεφτεί τι νόημα υπάρχει πίσω από αυτή την αλλαγή. Ισως το νόημα βρίσκεται στην ανάπτυξη της ευσυνειδησίας, στην εύρυθμη κυκλοφορία στον δρόμο με τη δική του συμβολή, στον σεβασμό στους νόμους, ακόμα και στην ανθρώπινη αλληλεγγύη. Ενδεχομένως η αφύπνιση ως προς αυτό το προσωπικό νόημα να ωθήσει σε ουσιαστικές αλλαγές στην οδηγική συμπεριφορά.

Πώς να αποφεύγουμε διαπληκτισμούς στον δρόμο, όταν έχουμε να αντιμετωπίσουμε προκλητικούς οδηγούς;

Αρχικά χρειάζεται εγρήγορση ή ικανότητα παρατήρησης του τι συμβαίνει. Αξίζει να εστιάσουμε στα δεδομένα όπως έρχονται αντικειμενικά μπροστά μας. Ενας οδηγός που αρχίζει να μας βρίζει είναι απλώς ένας οδηγός που βρίζει. Δεν μας γνωρίζει, δεν έχει κάτι προσωπικό μαζί μας, δεν θέλει να επικοινωνήσει μαζί μας. Ακόμα κι αν είδε μια αστοχία στην οδηγική μας συμπεριφορά, δεν έχει δικαίωμα να μας επιτεθεί. Εκεί ωστόσο κρύβεται μια εύθραυστη ισορροπία. Συχνά παρασυρόμαστε από την προκλητική ή επιθετική συμπεριφορά ενός οδηγού και απαντάμε στη γλώσσα του. Δηλαδή με αντεπίθεση. Μπορεί να μη βρίσουμε, αλλά ίσως αρχίσουμε να κορνάρουμε νευρικά κ.λπ. Αυτό που είναι σοφό να δοκιμάσουμε εκείνη τη στιγμή της πρόκλησης είναι να αναγνωρίσουμε την κατάσταση ως πρόκληση, να συγκρατήσουμε τον εαυτό μας να μην μας παρασύρει και να συνεχίσουμε στην πορεία μας.

Γιατί δεν πρέπει να… τσιμπάμε με τους επιθετικούς οδηγούς;

Μπορεί να φαίνεται απλή οδηγία. Δυστυχώς στην πράξη είναι δύσκολη, καθώς πολλοί «τσιμπάμε» σε αντίστοιχες καταστάσεις. Ειδικά αυτή την περίοδο που σχεδόν όλοι έχουμε απορρυθμιστεί συναισθηματικά λόγω της πανδημίας, έχουμε χάσει τη δεξιότητα αυτοελέγχου. Ωστόσο υπάρχουν πολλές αφορμές για αυτοέλεγχο στον δρόμο. Ή τουλάχιστον αξίζει να το βλέπουμε έτσι, για να έχουμε μια χρήσιμη υπενθύμιση σε έκρυθμες καταστάσεις. Ο αυτοέλεγχος βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν θα θυμώνουμε ή ότι δεν θα στενοχωριόμαστε, ενώ συμβαίνουν αυτά. Ο αυτοέλεγχος δείχνει την κατεύθυνση της επιλογής. Εστιάζουμε στο ότι μπορούμε να ελέγξουμε τη δική μας συμπεριφορά και αυτή η αυτορρύθμιση ίσως επηρεάσει θετικά τους υπόλοιπους. Ας δοκιμάσουμε λοιπόν με τη νέα μας συμπεριφορά να δούμε πώς μπορεί να αυξηθούν οι πιθανότητες αλλαγής των άλλων οδηγών.