Το δίλημμα του Λαζάρου

Σήμερα η ημέρα του Λαζάρου, του μοναδικού ανθρώπου που πέθανε και επέστρεψε, έστω και για λίγο, στη ζωή. Εγραψα σε παλαιότερη επιφυλλίδα που συνέπιπτε, όπως η σημερινή, με τη «μέρα του Λαζάρου» πόση εντύπωση και πόσους προβληματισμούς μας προξενεί η αναφορά στα Ευαγγέλια της σιωπής του Λαζάρου. Ο Λάζαρος εμφανίστηκε στον Ιησού και στους μαθητές, αλλά εκτός από την παρουσία του, δεν άνοιξε το στόμα του να πει μια κουβέντα, ούτε στον θεάνθρωπο, ούτε στους μαθητές του, ούτε στις αδελφές του, αφού στο σπίτι τους είχαν συγκεντρωθεί ο Δάσκαλος και οι μαθητές.

Εγραφα τότε πως αυτή η σιωπή δεν είχε εξηγήσεις: ή ο Λάζαρος είχε μετανιώσει ή τον πλήγωνε η επιστροφή στην Κοιλάδα των Δακρύων ή τον τρομοκρατούσε η ιδέα πως θα έπρεπε να αφήσει ξανά τη ζωή και να αντιμετωπίσει την, άγνωστη σε όλους μας, αιωνιότητα και τις συνθήκες της. Απάντηση δεν λάβαμε ποτέ, αφού ο μόνος άνθρωπος που είχε αυτή τη διπλή εμπειρία σιώπησε και επέστρεψε στον χώρο του αχωρήτου.

Περνάμε αυτή την εποχή μια οδοιπορία στον κήπο ή στην έρημο (όπως το αισθάνεται κανείς) των δακρύων, του κλαυθμώνος και, ανεξάρτητα, αν για κάποιους οι συνθήκες του βίου είναι αφόρητες, συχνά επώδυνες, μαρτυρικές και για κάποιους άλλους συνθήκες εγκλεισμού, μοναξιάς, απειλής θανάτου, έλλειψης επαφής, εγκατάλειψης εργασίας και καχυποψίας, ακόμη και για τα στενά οικογενειακά πρόσωπα, το ερώτημα του «μετά» και η έλλειψη απάντησης, τουλάχιστον λογικής, μας κυριαρχεί. Δεν αναφέρομαι στην πίστη! Οσους χωρίς επιχειρήματα, με μια βαθιά βεβαιότητα πως οι υποσχέσεις της θρησκείας θα εκπληρωθούν, πάνε στην τιμή και στην πεποίθησή τους. Προσωπικά τους ζηλεύω. Αν, όμως, μας τρυπά τον νου η αμφιβολία και η έλλειψη μιας λογικής εξήγησης για το «μετά», οι μέρες και οι όροι της ζωής γίνονται τραγικά επεισόδια. Είναι ακριβώς ο λόγος που, ακόμη και ο καθημερινός, ολίγης παιδείας άνθρωπος προσλαμβάνει το τραγικό ως μοιραία και αναπόδραστη συνθήκη ζωής.

Οι θρησκείες δεν δημιουργούν τραγικά αισθήματα. Το πάθος του Θεού που έγινε άνθρωπος δεν είναι τραγική συνθήκη. Υπάρχει το γεγονός της Αναστάσεως, Αν πιστεύει, λοιπόν, κανείς, τότε η Κοιλάδα των Δακρύων, που είναι η ζωή, έχει έξοδο που οδηγεί σε μιαν αιώνια ελπίδα βίου, όπου, περνώντας κανείς μια καθαρτήρια διαδικασία, θα ενταχθεί στους χώρους των αγίων. Παρατηρήσατε πριν από λίγες λέξεις πως συναντήσαμε μια γνωστή έννοια, τη λέξη «καθαρτήρια», την κάθαρση. Παραπέμπει σαφώς στην ελληνική (και παγκόσμια ως εμπειρία) λέξη για τη λύτρωση από το τραγικό αδιέξοδο. Με μια μεγάλη, βέβαια, διαφορά σε σχέση με τη χρήση της στην ελληνική τραγωδία. Στα έργα του Αισχύλου, του Σοφοκλή, του Ευριπίδη οι τραγικοί αμαρτωλοί ήρωες, περνώντας μέσα από τον έλεο και τον φόβο, καθαίρονται. Εδώ, έστω και με την έξοδό τους από τη ζωή. Αλλά όχι στον αιώνιο χρόνο. Εχεις την εντύπωση πως, στον χώρο και τον χρόνο του τραγικού στην ελληνική εμπειρία για τα ανθρώπινα, η κάθαρση είναι το τέλος, ο σκοπός, όπου οδεύει και καταλύεται ο αμαρτωλός βίος. Είναι ένα φίλτρο, η κάθαρση, όπου, περνώντας τα πάθη, τα λάθη, τα εγκλήματα, ακόμα και οι αστοχίες, αφήνουν τα ακάθαρτα στοιχεία της πορείας και στην άλλη πλευρά του φίλτρου ο άνθρωπος ξαναβρίσκει την αθωότητα του νηπίου. (Παρένθεση: αυτή είναι η σημασία του χριστιανικού νηπιοβαπτισμού, το μωρό καθαίρεται από τις αμαρτίες των προπατόρων και αγνό εισέρχεται να πορευτεί τον προσωπικό του δρόμο, παλεύοντας να μη μολυνθεί από τις συνθήκες, ώστε να φτάσει καθαρός στον δημιουργό του).

Ο Λάζαρος, γυρίζοντας στη γη, αν είχε καθαρθεί, όσο βρισκόταν στον χώρο της καθάρσεως και καθαρός πλέον απολάμβανε τις χαρές του παραδείσιου βίου, θα τρόμαζε, αντικρίζοντας ξανά τον χώρο και τον χρόνο της αμαρτίας, των συμβιβασμών, της ενοχής, της ανοχής των λαθών, τις στρατηγικές του κακού, τις τακτικές των υπεκφυγών, τα σχέδια απάτης των συνανθρώπων και εναντίον τους, τη συκοφαντία ενάντια στον ανταγωνιστή, την υπεξαίρεση πρωτοβουλιών, τον φόνο, τον φθόνο και τη φτήνια των μέσων. Αν, πάλι, ο Λάζαρος δεν είχε τελειώσει με την κάθαρση των θνητών του παθών, ξαναγυρίζοντας στους τόπους της αδικίας, και ακόμη επιρρεπής στους πειρασμούς των θνητών στρατηγικών, εθισμένος και ποτισμένος με τις τροφές και τις τοξίνες του κακού, φοβόταν πως εύκολα θα μπορούσε να κυλήσει.

Αγαπητοί φίλοι, δεν είμαι θεολόγος, ούτε ιεροκήρυκας, ως άνθρωπος που μεγάλωσα και ανατράφηκα με τους «μύθους» της ανθρωπότητας, πάσχισα, άλλη μια φορά, μέσω μιας παράδοσης, να πλησιάσω την ανθρώπινη κατάσταση. Εξάλλου όλοι οι μύθοι, τα δόγματα, και των θρησκειών και των λαϊκών παραδόσεων, ταυτίζονται, ανεξάρτητα από τις λύσεις που προτείνουν, με το ίδιο μοτίβο: ο βίος του ανθρώπου είναι γεμάτος παγίδες, πειρασμούς, αδιέξοδα, συνωμοσίες, προδοσίες, φόνους, ευτελισμούς, εξευτελισμούς, ηρωισμούς, χαμέρπειες, λεβεντιές και απελπισίες. Επειδή, όμως, ο άνθρωπος, όταν εξελίχθηκε και αποκόπηκε από τα ζωώδη ένστικτα, ανέπτυξε τη λογική, και το πρώτο πράγμα που συνέλαβε ήταν κάτι που του έμαθε η φύση, όταν άρχισε, όχι μόνο να την υφίσταται, αλλά και να τη μελετά: την αντίθεση και την αντίφαση. Σε κάθε τι που αντιλαμβανόταν η λογική του τον υποχρέωνε να αντιπαραθέσει το αντίθετο. Η φύση του έλεγε πως η ζωή και ο θάνατος είναι αντίθετα, αιώνια ζεύγη και λογικές κατηγορίες. Η μέρα και η νύχτα, το αρσενικό και το θηλυκό, ο ουρανός και η γη, η αλήθεια και το ψέμα, το μίσος και η αγάπη. Από τη φύση στα αισθήματα και ύστερα στις αξίες ο κόσμος, ο υλικός και ο πνευματικός και ο ηθικός, ευνοείτο ως ζεύγη. Ετσι συνέλαβε και τη ζωή ως ζεύγος αδιαίρετο και αιώνιο με τον θάνατο, ως λογική και ως πραγματική νομοτέλεια.

Αυτή η γνώση είναι προνόμιο του ζώου – άνθρωπος, του μόνου ζώου που έχει επίγνωση πως είναι θνητός, άρα οσμίζεται τον θάνατο μόλις μετά τη γέννησή του. Οι γραφές μας πληροφορούν πως η τραγική αυτή γνώση είναι ακριβώς η Γνώση, παραπέμποντας στον έξοχο μύθο του Παραδείσου και του Δέντρου της Γνώσεως που δοκίμασαν οι πρωτόπλαστοι και συνειδητοποίησαν τη θνητότητά τους. Γιατί, βέβαια, και τα φυτά και τα άλλα ζώα πεθαίνουν, αλλά δεν το συνειδητοποιούν. Ως εκ τούτου τα φυτά και τα άλλα ζώα δεν έκαναν πολιτισμό, δεν εφηύραν τη γλώσσα, τα ήθη, την εργασία, την εξουσία και, βέβαια, τις τέχνες. Ο άνθρωπος γράφει ποίηση, τραγουδά, νανουρίζει, μοιρολογεί, υμνεί, καταριέται, γιατί έχει τη συνείδηση του πεπερασμένου και, από τη άλλη, λόγω ακριβώς της λογικής της λειτουργικότητας, θέτοντας το αντίθετο της ζωής και των δράσεών της, αναμένει, οργανώνει και οραματίζεται το Αλλο, τον θάνατο ως μιας άλλη λογική αντίθεση στη ζωή.

Ο άνθρωπος τάχα δεν ανακάλυψε την αντι-ύλη, μια άλλη δομή όμοια, το είδωλο του καθρέπτη; Ο άνθρωπος δεν ανακάλυψε την αφθαρσία της ύλης; Ο άνθρωπος δεν απέδειξε πως η ύλη ούτε μειώνεται, ούτε αυξάνεται, αλλά αλλάζει μορφές; Ηταν, λοιπόν, λογικά νοητό η ζωή να υφίσταται μεταλλάξεις. Αυτό, πιθανόν, συνειδητοποίησε εκείνη τη μοιραία μέρα που αναστήθηκε ο Λάζαρος.

Αγαπητοί φίλοι, ούτε θεολογία κάνω, ούτε μεταφυσική. Ούτε δουλειά μου είναι, ούτε, ειλικρινά, έγνοια μου. Οπως κάθε σκεπτόμενος άνθρωπος (προνόμιο αυτό της φύσης και προϊόνο εξελίξεως του φαινομένου ζωή) χαίρομαι, πράγματι. Χαίρομαι με τις απορίες που δεν έχουν απάντηση. Γιατί, αν είχε απάντηση το μυστήριο του θανάτου, την άλλη μέρα το πρωί θα είχε πεθάνει η Ποίηση, με την πρώτη σημασία της, η δημιουργία εκ του μηδενός.

Ξαναγυρίζοντας εκείνη την αυγή στον κήπο του Παραδείσου που, λεηλατώντας το Δέντρο της Γνώσης, οι πρωτόπλαστοι ένιωσαν γυμνοί και ερεθίστηκαν από τη γύμνια τους, θα φτάναμε στην αυτονόητη απορία, αν η γνώση είναι ο ορισμός της θνητότητας. Αρα η εποποιΐα του ανθρώπινου πολιτισμού είναι το γεγονός της θνητότητας του ανθρώπου. Αλλά ποιας θνητότητας, της συνειδητής. Τα ζώα και τα φυτά ζουν και πεθαίνουν, αλλά δεν το ξέρουν. Ο άνθρωπος είναι θνητός και το γνωρίζει. Ιδού γιατί ο πλατωνικός Σωκράτης στον «Φαίδωνα» ορίζει τη φιλοσοφία (την ερώτηση για το είναι και το μη είναι) ως μελέτη θανάτου.