Τι σημαίνει να πιστεύεις μια φωτογραφία

Ιερό κειμήλιο ή μήπως καλοστημένη απάτη διά χειρός Λεονάρντο ντα Βίντσι; Η Ιερά Σινδόνη του Τορίνο είναι όντως το σάβανο του Ιησού όπου έχει αποτυπωθεί η μορφή του ή μήπως ένα πείραμα του κορυφαίου της Αναγέννησης που άφησε το ίχνος του δικού του προσώπου πάνω στο ύφασμα (οι αναλύσεις με άνθρακα 14 το χρονολογούν στον Μεσαίωνα); Αν η σωστή απάντηση είναι η δεύτερη, τότε πιθανότατα η Ιερά Σινδόνη διεκδικεί τον τίτλο της παλαιότερης φωτογραφικής αποτύπωσης στην παγκόσμια ιστορία, υποστηρίζει στο νέο του δοκίμιο «Φωτογραφία και πίστη» (εκδ. David Zwirner) ο αμερικανός δοκιμιογράφος και ποιητής Ντέιβιντ Λεβί Στρος, «ανατρέποντας» την καθιερωμένη άποψη που θέλει ως θεμελιωτές της φωτογραφίας τους Νικηφόρο Νιεπς και Λουί Ζακ Μαντ Νταγκέρ. Στις σελίδες του βιβλίου, στο οποίο για ακόμη μία φορά συνδιαλέγονται η φιλοσοφία με την τέχνη και την πολιτική, ο συγγραφέας επιχειρεί να εξηγήσει για ποιον λόγο πιστεύουμε όσα βλέπουμε στις φωτογραφίες.

Η φωτογραφία, σύμφωνα με τον Στρος, μπορεί να είναι ένα σχετικά πρόσφατο επίτευγμα της τεχνολογίας, αλλά οι ταυτόχρονα αποτελεί μια αρχαία μορφή εικόνων. Η θεωρία του βασίζεται στο γεγονός ότι μπορούν να ταυτιστούν με τα έργα που οι Βυζαντινοί αποκαλούσαν «αχειροποίητα». Αν ο Ντα Βίντσι πράγματι αποτύπωσε τη μορφή του στο ύφασμα της Σινδόνης, η πρωτοφωτογραφία που δημιούργησε θα είχε θεωρηθεί στην αναγεννησιακή Ιταλία ως μια «εντελώς μαγική πράξη». Και μπορεί η φωτογραφία να εφευρέθηκε επισήμως τον 19ο αιώνα, αλλά ο Στρος θεωρεί ότι ο τρόπος που την προσεγγίζουμε είναι παρόμοιος σε ψυχικό επίπεδο με εκείνον που ορισμένοι πολιτισμοί αντιμετωπίζουν και πιστεύουν στη μαγεία. Ενα άλλο θέμα είναι ότι για δεκαετίες μία από τις επαναλαμβανόμενες συζητήσεις ήταν το κατά πόσο οι φωτογραφίες διαμορφώνουν την «αισθητική του πόνου», όπως διαβάζουμε στο περιοδικό «The Nation». Μήπως δηλαδή οι εικόνες με θεματική γύρω από τον πόνο εξωραΐζουν την τραγωδία, μας καθιστούν αναίσθητους ή, χειρότερα, μας προσελκύουν;

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ. Ο Στρος παρουσιάζει πολλές διαφορετικές πτυχές της συζήτησης αυτής παραθέτοντας αποσπάσματα και απόψεις, μεταξύ άλλων, των Βάλτερ Μπένγιαμιν, Ρολάν Μπαρτ, Σούζαν Σόνταγκ και Τζούλια Κρίστεβα. Ισως η πιο σημαντική αλλαγή συνέβη όταν η Σόνταγκ, ενώ είχε υποστηρίξει ότι οι εικόνες βίας «απευαισθητοποιούν» τον θεατή, αναθεώρησε το 2004 γράφοντας ότι παγκοσμιοποιούνται «οι συνήθειες θέασης ενός μικρού μέρους του πληθυσμού που έχει υψηλό μορφωτικό και βιοτικό επίπεδο και για το οποίο οι ειδήσεις έχουν μετατραπεί σε ψυχαγωγία. Υποδηλώνεται, παραδόξως, ότι δεν υπάρχει πραγματικός πόνος στον κόσμο» (στο «Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων»).

Οι κριτικοί και οι φωτογράφοι εξακολουθούν να διαφωνούν σχετικά με το αν αισθανόμαστε πραγματική ενσυναίσθηση όταν βλέπουμε εικόνες βίας ή αν μας κάνουν απαθείς απέναντι στη δυστυχία. Ο Στρος προτείνει ως λύση το ζήτημα της πίστης. Oι μεμονωμένες εικόνες έχουν μικρότερη δύναμη από τα συστήματα που τις παράγουν, υποστηρίζει. Και τα συστήματα έχουν προσαρμοστεί ώστε να επωφελούνται από τη διάθεσή μας να εμπιστευτούμε τις φωτογραφίες. Γι’ αυτό και διατείνεται ότι η απάντηση στην αμφισβήτηση της εικόνας είναι περισσότερες εικόνες.

Το δεύτερο μισό του βιβλίου είναι αφιερωμένο στη σύνδεση τριών σύγχρονων πηγών που ενισχύουν τη θεωρία του: του Βιλέμ Φλούσερ – του τσέχου φιλοσόφου που διέφυγε στη Βραζιλία το 1939 για να γλιτώσει από τους Ναζί. Του Ιαν Κουλιάνο, μελετητή της αναγεννησιακής μαγείας που πιθανότατα δολοφονήθηκε από τη μυστική αστυνομία της Ρουμανίας το 1991. Και του Χανς Μπέλτινγκ, του γερμανού ιστορικού τέχνης που έχει εντρυφήσει μεταξύ άλλων στη θεωρία της εικόνας.

Ο Στρος αντλεί από τον Φλούσερ την πεποίθηση ότι η εφεύρεση της φωτογραφίας ήταν τόσο σημαντική όσο η εφεύρεση της γραφής. Στο έργο του «Ο έρωτας και η μαγεία στην Αναγέννηση» ο Κουλιάνο έγραψε ότι η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση δεν ήταν στην πραγματικότητα η αρχή της σύγχρονης επιστημονικής σκέψης αλλά μάλλον μια επίθεση στη φαντασία. Ο Μπέλτινγκ πήγε τον συλλογισμό αυτόν ένα βήμα πιο μακριά υποστηρίζοντας ότι όλη η ιδέα της τέχνης βασίστηκε στον «εκτοπισμό» των θρησκευτικών πεποιθήσεων των ζωγράφων που ξαφνικά βρέθηκαν χωρίς την Καθολική Εκκλησία ως προστάτρια.

Η ΠΙΣΤΗ. Από τις πρώτες μέρες της φωτογραφίας, αναρίθμητοι συγγραφείς και φωτογράφοι έχουν δείξει ότι η φωτογραφία μπορεί να ψεύδεται εξίσου εύκολα με τις λέξεις. Ο Στρος διατείνεται ότι δεν επιλέγουμε να πιστεύουμε στις φωτογραφίες. Αντιθέτως, πιστεύουμε στις εικόνες όταν «προέρχονται» από έναν κόσμο στον οποίο ήδη πιστεύουμε. «Η πίστη δεν προκύπτει από το αντικείμενο της φωτογραφίας. Προέρχεται από το θέμα, από εμάς: όποιος πιστεύει, βλέπει».

Τι συμβαίνει όμως με τις επεξεργασμένες εικόνες που κυκλοφορούν ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης; Οταν, το 2014, ο Στρος είπε ότι ήθελε πρόσβαση σε περισσότερες εικόνες, πιθανότατα δεν φανταζόταν αυτό που ακολούθησε. «Αν θέλουμε να πιστέψουμε στον κόσμο, πρέπει να έχουμε εικόνες του», καταλήγει ο Στρος. Εικόνες του κόσμου όπως είναι πραγματικά, αλλά και εικόνες του κόσμου όπως θα θέλαμε να είναι.