Η γέννηση του συγγραφέα

Ο πιο δυτικός συγγραφέας της Γαλλίας και ο πιο γάλλος της Ευρώπης γεννήθηκε στην Ανατολή, στη Μόσχα ή στη Βίλνιους (Βίλνο) – ούτε αυτό είναι βέβαιο – από ρωσίδα μητέρα και τάταρο πατέρα, εβραϊκής καταγωγής, και οι δύο. Παρ’ ολίγον θα έμενε Ρώσος, Πολωνός ή Λιθουανός, ονόματι Κάτσεφ, Οφτσιν ή Μοσιούκιν, και επιπλέον εβραίος με μοιραία κατάληξη. Παρ’ ολίγον… αν η μητέρα του δεν «υποσχόταν» να τον δει Πρόεδρο της Γαλλικής Δημοκρατίας, στρατάρχη, πρεσβευτή στις ΗΠΑ – που θα «ραβόταν» όμως στο Λονδίνο – ή, έστω, μεγάλο συγγραφέα.

Η «υπόσχεση» εκπληρώθηκε, κατά το «ελάχιστον», αφού ο γιος πολέμησε τον ναζισμό, έκανε καριέρα διπλωμάτη και, τελικά, συγγραφέα, με τη γραφή πολλαπλασιάζοντας και τον εαυτό του: Ρομαίν Γκαρύ, Σατάν Μπογκά, Εμίλ Αζάρ κτλ· δήθεν ανεψιός αυτός ο τελευταίος κέρδισε άλλο ένα βραβείο Γκονκούρ και μόνο με το αποχαιρετιστήριο σημείωμα του συγγραφέα πριν αυτοκτονήσει ομολογήθηκε ως ταυτοπροσωπία: «Διασκέδασα πολύ. Αντίο κι ευχαριστώ».

Σταθερό σημείο στην πρωτεϊκή αυτή πολυμορφία η μητέρα ως γεννήτρια και δημιουργός: «είμαι το έργο της μητέρας μου», λέει το αυτοβιογραφικό αφήγημά του, γραμμένο πριν από 60 τόσα χρόνια: ένα έπος της μητρικής αγάπης, της «μόνης που δεν ξεχνιέται» (Ουγκώ). Οπως λέει στο ποίημα που αφιέρωσε στο έργο αυτό του Γκαρύ ο ρώσος ποιητής Γεβγένι Γεφτουσένκο: «Στον τάφο της καπελούς από τη Βαρσοβία/ στροβιλίζονται πετώντας τα υικά λουλούδια». Το ποίημα επιγραφόταν «Τρεις ζωές» (στη συλλογή «Αργή αγάπη», 1997). Στην πρώτη ζωή ήταν «ο γιος της καπελούς», στις άλλες δύο «στρατιώτης της ελευθερίας» και «ιπτάμενος εβραίος του Σαγκάλ».

Πολέμησε, πράγματι, τον ναζισμό, ως ιπτάμενος πυροβολητής στην αεροπορική δύναμη των Ελεύθερων Γάλλων (του Ντε Γκωλ). Αυτοβιογραφούμενος δεν κρύβει την περηφάνια του, αλλά συνδέει – ταυτίζει σχεδόν – την αγάπη και τον σεβασμό προς την πατρίδα με τα ίδια αισθήματα προς τη μητέρα, ανατρέποντας σχεδόν το φύλο στη ρίζα της λέξης «πατρίδα»: «Η ιδέα πως η Γαλλία μπορούσε να χάσει αυτόν τον πόλεμο δεν μου πέρασε ποτέ απ’ το μυαλό. Η ζωή της μητέρας μου δεν θα μπορούσε να τελειώσει με μια τέτοια ήττα». Και επιλέγει: «Υπηρέτησα τη Γαλλία με όλη μου την καρδιά, επειδή είναι ό,τι μου μένει από τη μητέρα μου, πέρα από μια μικρή φωτογραφία ταυτότητας. Γράφω επίσης βιβλία, ακολούθησα τη διπλωματική καριέρα και ντύνομαι στο Λονδίνο, όπως το είχα υποσχεθεί, παρά την απέχθειά μου για την αγγλική μόδα».

Το αυτοβιογραφικό έργο του Ρ. Γκαρύ είναι το καλύτερο μυθιστόρημά του, στη συμβολή «οικογενειακού ρομάντσου» ή «μαθητείας» και απομνημονεύματος συγγραφέα. Αυτός δεν κατέφυγε, όπως ο Προυστ, στη σωτηρία της γραφής, την χειρίσθηκε ενεργά και ακμαία, όπως τη ζωή. Κάποτε εξομολογήθηκε: «Η αλήθεια είναι ότι προσβλήθηκα από τον παλιό πειρασμό του Πρωτέα, την πολλαπλότητα: πεινούσα για ζωή, σ’ όλες τις μορφές της, με όλες τις δυνατότητες, αλλά μετά από κάθε γεύμα μεγάλωνε η πείνα μου». Αλλού αναγνώρισε ότι έφερε μέσα του «το δηλητήριο της σύγκρισης».

Οι βαριές λέξεις δεν συμπαρασύρουν την αφήγηση· αντίθετα, αυτή κινείται στο οικείο, το προσιτό και το αφηγηματικά ενδιαφέρον. Ο συναισθηματισμός και η δραματικότητα στις αντίξοες περιστάσεις εξισορροπούνται με τη ζωηρότητα της σκηνής, την ειρωνεία και το χιούμορ. Υπάρχει «δράση», φαντασία, εύρημα και στυλ.

Η μητέρα

Η Μίνα Οφτσίνκα (το πραγματικό της όνομα) δεν είναι τραγική Μάτερ Ντολορόζα, ούτε ηρωική Μάνα Κουράγιο. Είναι αποκλειστική μάνα, σε μονογονική σχέση, χωρίς ίχνος οιδιποδείου ή μηδειακού υποστρώματος. Δεν έχει ούτε τη συναισθηματική φόρτιση σε αφηγήματα του είδους – όπως «Το βιβλίο της μητέρας μου» του Αλμπέρ Κοέν – ούτε την εξαϋλωτική λατρεία της «μαμάς» στο μεγάλο έργο του Προυστ. Περιγράφεται σαν μια μοντέρνα διευρωπαία μετανάστις δυτικού ενστίκτου, που επενδύει την πληθωρική της ενέργεια και φιλοδοξία στον μονογενή της. Οι σκηνές όπου εκδηλώνεται η μητρική προσδοκία, σχεδιαζόμενη ως τις λεπτομέρειές της, είναι άλλωστε από τις πιο ζωηρές και ευφρόσυνες, όπως εκείνη όπου μάνα και γιος ανταλλάσσουν επί ώρες προτάσεις για το φιλολογικό ψευδώνυμο του μελλοντικού μεγάλου συγγραφέα, αλλά και για τα συμπαρομαρτούντα ρίσκα:

«Ο Γκαίτε ήταν γεμάτος τιμές και δόξα, ο Τολστόι ήταν κόμης, ο Βίκτωρ Ουγκώ ήταν Πρόεδρος της Δημοκρατίας – δεν ξέρω πώς της είχε κολλήσει αυτό […] – ξαφνικά όμως το πρόσωπό της σκοτείνιαζε: Πρέπει να προσέξεις την υγεία σου γιατί υπάρχουν τα αφροδίσια νοσήματα. Ο Γκυ ντε Μωπασάν πέθανε τρελός, ο Χάινε παράλυτος…».

Η κεντρική παρουσία της μητέρας στην αυτοβιογραφική αφήγηση είναι αυτονόητη, αλλά σπανίως τόσο επική και ρεαλιστική, με την παλιά έννοια της «ολότητας». Σύγχρονος του Ρ. Γκαρύ ήταν ο Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα π.χ. που έκανε κι αυτός καριέρα πολεμική και διπλωματική, έγινε όμως διάσημος χάρη στον «Γατόπαρδο» (του Βισκόντι). Οι «Αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας» του στη Σικελία είναι γεμάτες από την τρυφερή παρουσία της μητέρας, αλλά σε συνθήκες ηρεμίας, όπου βασιλεύει η σταθερότητα, η άνεση και η ευγένεια. Στο έργο του Γκαρύ έχουμε, αντίθετα, τον αγώνα επιβίωσης και τον υψηλό στόχο ταυτόσημα. Ουσιαστικά, ο γιος δημιουργεί τη μητέρα, αφού έχει επινοήσει φανταστικές παραλλαγές της σε προηγούμενα έργα του.

Ο αμερικανός κριτικός Ραλφ Γκρέιβς παρατήρησε ότι οι πρωταγωνιστές στα έργα του Γκαρύ ανήκουν στους «χαμένους της ζωής» ή στις χαμένες υποθέσεις, αλλά «κάτι σώζεται πάντα». Στην «Υπόσχεση της αυγής» σώζεται – τι «σώζεται»; δοξάζεται – και αναγεννιέται η μητρική μορφή, η αγάπη/θέληση και η γέννηση του συγγραφέα. Είναι η εκπλήρωση της υπόσχεσης, όχι ως συνέπεια, αλλά ως πλήρωσις· αφού η γραφή λειτουργεί και ως επέκταση της πραγματικής ζωής, πρόσβαση, κατά τα λεγόμενα του Προυστ, σε χώρες και ουρανούς πέραν της βιωμένης εμπειρίας.

Αυτή η γέννηση του συγγραφέα είχε προηγηθεί (φυσιολογικά!..) της αναγγελίας του «θανάτου του συγγραφέα» από τον Ρολάν Μπαρτ και από το κλίμα της γενικότερης «γλωσσολογοϋστερίας» (linguysterie), όπως την ονόμασε αρμοδίως ο συνυπαίτιός της Ζ. Λακάν. Μπορούμε να κάνουμε αυτή την αναγωγή, γιατί στην αυτοβιογραφική περιπέτεια του συγγραφέα μας συμμετέχει η ιστορία και η ευρωπαϊκή κουλτούρα με τις αξίες της, όπως και στα προηγούμενα μυθιστορήματά του, ιδιαίτερα στην «Ευρωπαϊκή θητεία», με τις αντιστασιακές – πολιτιστικές αναφορές.

Ρομαίν Γκαρύ
Η υπόσχεση της αυγής
Μτφ. Μαρία Παπαδήμα
Εκδ. Στερέωμα, 2021,
σελ. 440
Τιμή: 21,99 ευρώ