Roaring twenties {LF}ή μεγάλη αναταραχή;

Και μετά την πανδημία, τι μας περιμένει;

Κατά μία άποψη – ίσως την κυρίαρχη άποψη – όταν, κάποτε, ο φόβος του Covid-19 πάψει να ρίχνει τη σκιά του στη ζωή μας, θα ζήσουμε τα δικά μας roaring twenties, μια ξέφρενη, ηδονιστική και υπερκαταναλωτική δεκαετία. Οι οικονομίες θα μπουν σε φάση μπουμ, ταχύρρυθμης ανάπτυξης, τα χρέη, ιδιωτικά και δημόσια, με κάποιον τρόπο θα απορροφηθούν, το ελατήριο θα τιναχθεί προς τα πάνω σχεδόν αυτόματα, από την ακατανίκητη ανάγκη των ανθρώπων να ζήσουν, να καταναλώσουν, να ταξιδέψουν, να ερωτευθούν. Και το μόνο που έχουμε στ’ αλήθεια να φοβόμαστε είναι οι «καταχρήσεις».

Είναι μια ωραία, παρηγορητική και όχι εντελώς ανεδαφική προφητεία. Υπάρχει, όμως, και η εντελώς αντίθετη, η απαισιόδοξη άποψη. Την πιο ενδιαφέρουσα και τεκμηριωμένη με οικονομετρικά μοντέλα διατύπωσή της τη βρήκα, παραδόξως, στον ιστότοπο του ΔΝΤ. Είναι μια μελέτη εν προόδω του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου με τίτλο: «Πώς οι πανδημίες οδηγούν σε οικονομική απόγνωση και κοινωνική αναταραχή». Οι ερευνητές που την υπογράφουν υπενθυμίζουν ότι μετά το 2009, μετά την παγκόσμια οικονομική κρίση, ο κόσμος έζησε μια περίοδο αργής ανάκαμψης και διευρυνόμενης ανισότητας που στέρησαν από εκατομμύρια ανθρώπους την ελπίδα της ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας. Το αποτέλεσμα ήταν μια αύξηση κατά δέκα ποσοστιαίες μονάδες του δείκτη κοινωνικής αναταραχής, σύμφωνα με τις κλίμακες του International Country Risk Guide. Ο κόσμος μπήκε τότε στη δεκαετία της μεγάλης αναστάτωσης, τη δεκαετία των αγανακτισμένων, του Τραμπ, του Brexit, της ανόδου των λαϊκιστών.

Η πανδημία, υποστηρίζουν, με το μεγάλο lockdown που επιβλήθηκε στις οικονομίες και προκάλεσε τη χειρότερη ύφεση από τα χρόνια του κραχ της δεκαετίας του 1930, μπορεί να έχει ένα ανάλογο αποτέλεσμα. Να επιδεινώσει τις υπαρκτές κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες. Οι επιπτώσεις στην απασχόληση, η απώλεια θέσεων εργασίας, ειδικά σε τομείς της οικονομίας που στηρίζονται στη φθηνή εργασία, στους χαμηλούς μισθούς, καθώς και ανάμεσα στις γυναίκες και τους νέους, θα μεγεθύνουν τις ανισότητες. Οι κοινωνικές αναταραχές βέβαια – αν εξαιρέσει κανείς την ειδική περίπτωση των διαδηλώσεων στην Αμερική κατά της αστυνομικής βίας και του συστημικού ρατσισμού – υποχώρησαν στη διάρκεια της πανδημίας. Σε συνθήκες υγειονομικής κρίσης, οι διαδηλώσεις ήταν σπάνιες (με τα δικά μας, τα ελληνικά μέτρα, ακόμη και παρ’ ημίν). Αλλά αυτό θα αλλάξει.

Η μελέτη όλων των προηγούμενων πανδημικών επεισοδίων σε τοπικό και διεθνές επίπεδο οδηγεί τους αναλυτές του ΔΝΤ στο συμπέρασμα ότι περίπου 14 μήνες μετά το τέλος της πανδημίας αρχίζει να καταγράφεται ανερχόμενη κοινωνική αναταραχή. Η οποία κορυφώνεται περίπου 24 μήνες από το τέλος της πανδημίας. Γεννιέται έτσι ένας φαύλος κύκλος, όπου η χαμηλή ανάπτυξη και η μεγέθυνση της ανισότητας προκαλούν κοινωνική κρίση, η οποία με τη σειρά της επιτείνει τη χαμηλή ανάπτυξη και τις ανισότητες. Σε αυτόν τον αλληλοτροφοδοτούμενο φαύλο κύκλο κινδυνεύουν να αιχμαλωτιστούν πολλές επιμέρους χώρες και η παγκόσμια οικονομία. Κάθε χώρα, βέβαια, θα ζήσει διαφορετικά τη μεταπανδημική αναταραχή. Εξαρτάται από το επίπεδο ανάπτυξης, την ποιότητα των θεσμών, την επιτυχή ή όχι αντιμετώπιση της πανδημίας. Μα ως γενικός κανόνας, προβλέπεται ότι η μεγάλη ύφεση και η επιδείνωση των ανισοτήτων, στα δύο πρώτα χρόνια μετά το τέλος της πανδημίας, θα οδηγήσουν σε κάποιας έντασης κοινωνική κρίση.

Τι θα μπορούσε να την αποτρέψει;

Σύμφωνα με τη μελέτη του ΔΝΤ, η τολμηρή εφαρμογή αποτελεσματικών δημόσιων πολιτικών. Οι πολιτικοί, κατά τους ερευνητές, πρέπει να δώσουν όλη την προσοχή τους στην πρόληψη τραυματικών συνεπειών στις ζωές των κοινωνικά αδύναμων. «Δίχως συνεπείς και στοχευμένες δράσεις είναι πιθανό να δούμε αύξηση της ανισότητας, η οποία ήταν ήδη (κατά την επικεφαλής του ΔΝΤ Γκεοργκίεβα) η πιο σύνθετη και δύσκολη πρόκληση για την παγκόσμια οικονομία». Τα μέτρα που προτείνονται περιλαμβάνουν από αυξημένα επιδόματα ανεργίας και αύξηση δαπανών υγείας έως απευθείας επιδότηση εισοδήματος στους τομείς ιδίως όπου οι άτυπες μορφές απασχόλησης κυριαρχούν. Κάτι περισσότερο: η μελέτη διατυπώνει την υπόθεση ότι η πανδημία θα μπορούσε να προσφέρει την ευκαιρία να αντιμετωπιστούν οι εγκατεστημένες, χρόνιες ανισότητες και να λυθούν ζητήματα, όπως η κοινωνική προστασία των άτυπα εργαζομένων.

Δεν είμαι βέβαιος ποια από τις δύο προφητείες για τον μεταπανδημικό κόσμο είναι πιο ρεαλιστική, η αισιόδοξη ή η απαισιόδοξη. Είναι όμως βέβαιο ότι εξασφαλίζει το καλύτερο μόνον όποιος έχει ένα αποτελεσματικό σχέδιο να αποτρέψει το χειρότερο. Κι είναι προφανές ότι αυτή η συζήτηση είναι καιρός να ενσωματωθεί και στην εσωτερική μας συζήτηση για την επόμενη ημέρα.

Είναι ακόμη πιο προφανές ότι σε οικουμενικό επίπεδο είμαστε μάρτυρες μιας μεγάλης μετατόπισης, μιας αλλαγής «παραδείγματος». Ισως είναι υπερβολικοί οι ύμνοι εκείνων, όπως ο Κρούγκμαν, που βλέπουν στον Μπάιντεν τον «νέο Ρούσβελτ». Μα είναι βέβαιο ότι τα κολοσσιαίων διαστάσεων προγράμματα οικονομικών κινήτρων και δημοσίων επενδύσεων, η απότομη επέκταση των προγραμμάτων πρόνοιας και χρηματοδότησης του κοινωνικού κράτους στις ΗΠΑ, οι προτάσεις της υπουργού Οικονομικών Γέλεν για έναν παγκόσμιο συντονισμό ώστε να εξασφαλιστεί μια μίνιμουμ φορολόγηση των μεγάλων επιχειρήσεων, να αντιμετωπιστεί η φοροαποφυγή και να βρεθούν πόροι χρηματοδότησης μιας νέας, γενναίας κοινωνικής πολιτικής, όλα στην ίδια κατεύθυνση δείχνουν. Ζούμε μια αλλαγή εποχής, ανάλογη με αυτήν που έζησε δύο φορές μέσα στον περασμένο αιώνα ο κόσμος, μία το 1945 κι άλλη μία στις αρχές της δεκαετίας του ’80.