Αϊνστάιν: ένας σταρ στις ΗΠΑ το 1921

Χιλιάδες Νεοϋορκέζοι συνωστίζονταν στο λιμάνι καθώς το ατμόπλοιο «Ρότερνταμ» αγκυροβολούσε στις 2 Απριλίου 1921. Στριμώχνονταν για να δουν εν μέσω επευφημιών όχι κάποιον κινηματογραφικό αστέρα, ούτε κάποιον πολιτικό, αλλά έναν επιστήμονα: τον Αλμπερτ Αϊνστάιν. Είχαν περάσει δύο χρόνια από την ημέρα που οι βρετανικές εφημερίδες ανακοίνωναν ότι η θεωρία της σχετικότητας είχε επιβεβαιωθεί και ο φυσικός που την είχε διατυπώσει πλέον αντιμετωπιζόταν ως σουπερστάρ. «Εμοιαζε με καλλιτέχνη», ανέφεραν οι «Νιου Γιορκ Τάιμς» στο φύλλο της επόμενης ημέρας. «Αλλά κάτω από τα ατίθασα μαλλιά του υπήρχε ένα μυαλό του οποίου τα επιστημονικά συμπεράσματα έχουν συγκλονίσει τους σπουδαιότερους λογίους της Ευρώπης».

Ο σκοπός της επίσκεψης του διασημότερου ίσως επιστήμονα του 20ού αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες όμως ήταν μόνο η συγκέντρωση χρημάτων για την ίδρυση ενός Εβραϊκού Πανεπιστημίου στην Ιερουσαλήμ; Εναν αιώνα μετά, φαίνεται πως υπήρχαν και πιο προσωπικά κίνητρα πίσω από το συγκεκριμένο ταξίδι, ενώ όσα συνέβησαν κατά τη διάρκειά του έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στον τρόπο προσέγγισης της εβραϊκής του ταυτότητας.

Η δίμηνη περιοδεία του Αϊνστάιν στην Αμερική πραγματοποιήθηκε σε μια εποχή που η Γερμανία δεν είχε ξεπεράσει την ήττα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και η αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων ήταν σε πλήρη εξέλιξη, με τους Εβραίους να είναι οι πρώτοι στη λίστα. Στην Ιταλία, ο φασίστας Μπενίτο Μουσολίνι μόλις είχε ανέλθει στην εξουσία. Η Παλαιστίνη βρισκόταν υπό βρετανική κυριαρχία και στη Διακήρυξη Μπάλφουρ, το 1917, η Βρετανία υποσχέθηκε την ευρέως αραβική κατοικημένη περιοχή ως ένα «εθνικό σπίτι για τον εβραϊκό λαό», ενώ οι αμερικανοί Εβραίοι αποκλείονταν από πολλές πτυχές της ζωής, ειδικά μέσα στον ακαδημαϊκό χώρο.

ΕΒΡΑΪΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Αϊνστάιν αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει μια ερώτηση που είχε απωθήσει κατά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του: Τι σήμαινε για τον ίδιο το να είναι Εβραίος; Περιφρονούσε τον εθνικισμό και πίστευε ότι ευθυνόταν σε μεγάλο βαθμό για τον παγκόσμιο πόλεμο που είχε μόλις στοιχίσει 40 εκατ. ζωές, γι’ αυτό και αρχικά απέρριψε την ιδέα ενός εβραϊκού κράτους. Αναγνώριζε επίσης τους αραβικούς λαούς που ζουν στην Παλαιστίνη ως «συγγενείς» και φοβόταν ότι οποιαδήποτε προσπάθεια δημιουργίας ενός εβραϊκού κράτους στην αραβική γη θα οδηγούσε σε δεκαετίες εχθρότητας. Ομως, βλέποντας τις διώξεις που αντιμετώπιζαν οι Εβραίοι στην Ευρώπη και αλλού, άρχισε να αλλάζει γνώμη και θέλησε να στηρίξει τη δημιουργία ενός χώρου όπου οι ομοεθνείς του θα μπορούσαν να μελετήσουν χωρίς να υφίστανται διακρίσεις.

Οσο κι αν στην επιφάνεια ο σκοπός του ταξιδιού ήταν «ιερός», για τον Αϊνστάιν ήταν και μια άριστη ευκαιρία απόδρασης από την Ευρώπη τη συγκεκριμένη στιγμή. Οχι μόνο από όσους επέκριναν τις φιλειρηνικές του ιδέες, αλλά και από το οικογενειακό του περιβάλλον. Είχε πρόσφατα χωρίσει. Η πρώην σύζυγός του ζούσε στη Ζυρίχη με τους δύο γιους τους κι εκείνος είχε ήδη ξαναπαντρευτεί. Με τη γερμανική οικονομία σε ελεύθερη πτώση, ο Αϊνστάιν θεώρησε ότι με την αμοιβή από διαλέξεις σε πανεπιστήμια θα μπορούσε να εξασφαλίσει την οικογένειά του, και μάλιστα σε σκληρό νόμισμα.

Εντεκα χρόνια αργότερα, εγκαταστάθηκε μόνιμα στις ΗΠΑ, εκεί όπου συμφιλιώθηκε βαθιά με την ταυτότητά του, ώστε λίγο πριν από το τέλος του να δηλώσει: «Η σχέση μου με τον εβραϊκό λαό έχει γίνει για μένα ο ισχυρότερος δεσμός».