Το ­«ντόπιο και εθνικό» στη νέα Τουρκία

Αμέσως μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016, ο πρόεδρος Ερντογάν προσκάλεσε τα πολιτικά κόμματα σε μια μεγάλη συγκέντρωση διατράνωσης της εθνικής ομοψυχίας και ενότητας. Παρότι το αντιπολιτευόμενο Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) παραβρέθηκε στην εκδήλωση, ήταν καταφανές πως ο πολιτικός χρόνος λειτουργούσε υπέρ μιας νέας κομματικής συμμαχίας που θα έφερνε κοντά το κυβερνώv κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) και το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης (MHP).

Σε σύντομο χρονικό διάστημα οι προβλέψεις επαληθεύτηκαν. Τα δύο κόμματα συνεργάστηκαν αρμονικά με σκοπό τη συνταγματική αναθεώρηση και τη δημιουργία ενός προεδροκεντρικού συστήματος. Η συμμαχία τους επισφραγίστηκε μέσω της δημιουργίας μιας υπερκομματικής συμμαχίας δυνάμεων που αναδείχτηκε νικήτρια στις επόμενες εκλογές. Οι βαριές κατηγορίες σε βάρος του Ερντογάν που συχνά πυκνά εξαπέλυε ο ηγέτης του ΜHP Μπαχτσελί ξεχάστηκαν μονομιάς, και οι δύο κομματικές ηγεσίες ενώθηκαν εις σάρκαν μίαν με σκοπό την εκπλήρωση του κοινού τους στόχου: την πραγμάτωση της «νέας Τουρκίας» (yeni Türkiye) που αποσκοπεί στην εθνική ανασυγκρότηση, την αποτροπή ξένων επιρροών και την εμπέδωση του (ούτως ή άλλως βαθιά ριζωμένου) τουρκικού εθνικισμού προς επίρρωση των μεγαλόπνοων σχεδιασμών της ηγεσίας.

Η υλοποίηση του νέου πολιτικού σχεδιασμού διευκολύνθηκε από μια νέα συνθηματολογία που αποσκοπεί στο να τονώσει τα αντανακλαστικά των ψηφοφόρων και να εξωστρακίσει όσους «θέτουν εαυτόν» εκτός πλαισίου. Βασίστηκε στην ανάγκη προάσπισης και υπογράμμισης του «ντόπιου και εθνικού» (yerli ve milli) ως σήμα κατατεθέν της νέας Τουρκίας. Σε ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο εξωτερικό περιβάλλον και με τον «εχθρό» συχνά εντός των διάτρητων τοιχών, το σύνθημα αυτό υπογραμμίζει τα εθνικιστικά ερείσματα του de facto κυβερνητικού συνασπισμού και βρίσκει έκφραση στο οικονομικό και πολιτικό πεδίο. Ορισμένες από τις εκφράσεις αυτής της αντίληψης έχουν ήδη υλοποιηθεί. Η Τουρκία επενδύει γενναιόδωρα, αν και όχι απαραίτητα μέσω διαφανών διαδικασιών, στην ανάπτυξη της εγχώριας έρευνας και τεχνολογίας σε τομείς όπως η αμυντική βιομηχανία, η ψηφιοποίηση του δημόσιου τομέα και η ρομποτική. Απώτερος στόχος είναι η βαθμιαία απεξάρτηση σε νευραλγικούς τομείς από την «ξένη εξάρτηση», παρότι κάτι τέτοιο συχνά συγκρούεται με την ταυτόχρονη προσπάθεια ενσωμάτωσης της Τουρκίας σε διεθνή εμπορικά δίκτυα και τον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας.

Τα πράγματα σοβαρεύουν έτι περαιτέρω όταν το «εθνικό και ντόπιο» αποκτά πολιτική, ου μην και κομματική, διάσταση. Αντιπολιτευτικές ενστάσεις και καταγγελίες συχνά υπόκεινται στη βάσανο της «πατριωτικής σύγκρισης» με τον κυβερνητικό συνασπισμό, με αποτέλεσμα να περιθωριοποιούνται ως αναντίστοιχες της «εθνικά σκεπτόμενης» ηγεσίας. Η τάση αυτή, που αντηχεί μέσω των ΜΜΕ σε κάθε γωνιά της χώρας, μεγενθύνεται με τον χρόνο και καθώς οι προκλήσεις με τις οποίες αναμετριέται η Τουρκία μεγαλώνουν. Με τον τρόπο αυτό εξουδετερώνονται αποτελεσματικά δυνάμεις και οργανώσεις σε αναντιστοιχία με την οικοδόμηση της «νέας Τουρκίας».

Δεδομένης της εγγενούς αδυναμίας της αντιπολίτευσης (η οποία περιλαμβάνει και το αποσχισθέν από το MHP Καλό Κόμμα) να προβάλλει διακριτό λόγο εντός ενός ασφυκτικού πλαισίου, η προσφιλής της συνήθεια είναι να ξεπερνά τον σκόπελο της απόρριψης ενδυόμενη τον εθνικό μανδύα. Ενδεικτικά, οι αιτιάσεις της αντιπολίτευσης στην κυβερνητική πολιτική σε μια σειρά γεγονότων μείζονος σημασίας, από την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι το Ναγκόρνο Καραμπάχ, είναι η απόρριψή της ως υποχωρητικής (!) και ενδοτικής στα κελεύσματα του διεθνούς παράγοντα, και ειδικά των Ηνωμένων Πολιτειών. Η νέα Τουρκία είναι βαθύτερα ριζωμένη απ´ό,τι υπαγορεύει η πρόσκαιρη πολιτική επικαιρότητα.

Ο Δημήτρης Τσαρούχας είναι αναπληρωτής καθηγητής στο τμήμα Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και κύριος ερευνητής εξωτερικού στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)