Οι παγκόσμιοι πόλεμοι {LF}της ηλεκτρονικής προπαγάνδας

Ο πόλεμος της εικόνας, σχεδόν αναπόφευκτα, περνάει μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Μια φωτογραφία στο Instagram ή μια ανάρτηση στο Twitter είναι αρκετά για να δώσουν αρνητική ή θετική δημοσιότητα σε έναν πολιτικό ή ένα κόμμα. Τα σόσιαλ μίντια, επομένως, είναι όπλο – και όπλα τόσο ισχυρά χρησιμοποιούνται πάντα σε έναν πολιτικό «πόλεμο». Κάθε πόλεμος χρειάζεται ένα εγχειρίδιο, ώστε να διεξάγεται με όρους γνωστούς σε όλους. Το συγκεκριμένο είναι γεμάτο με αλγόριθμους και προγράμματα, που στόχο έχουν να αυξήσουν την πολιτική επιρροή. Οσο κι αν φαίνεται, δεν ανήκουν στα συρτάρια κάποιου χάκερ, αλλά αποτελούν κοινό τόπο για τις μεγαλύτερες πολιτικές δυνάμεις στον κόσμο. Για την ιστορία, οι πρώτες μάχες που δόθηκαν (με τη βοήθεια των απροετοίμαστων πλατφορμών) είχαν νικητή τον Ντόναλντ Τραμπ και το Brexit.

Τα ρομπότ των πολιτικών

Η λέξη bot μπήκε για τα καλά στην πολιτική αντιπαράθεση μετά τη viral παρέμβαση του Αδωνη Γεωργιάδη στη Βουλή. Εχει μπει, όμως, στην καθημερινότητά μας προτού καν μάθουμε τι ακριβώς είναι. Τα bot, συντόμευση της λέξης ρομπότ (robot), είναι συστήματα προγραμματισμένα να εκτελούν συγκεκριμένες, αυτοματοποιημένες εργασίες στο Διαδίκτυο. Αν κάποιος έχει επιχειρήσει να κάνει διαδικτυακές αγορές, για παράδειγμα, και χρειαστεί να επικοινωνήσει με την εξυπηρέτηση πελατών, πολύ πιθανώς να βρεθεί μπροστά σε μια αυτοματοποιημένη συζήτηση με ένα bot. To bot δεν μπορεί να κάνει πολύπλοκες συζητήσεις ή να κατανοήσει εξειδικευμένες ερωτήσεις. Είναι ωστόσο προγραμματισμένο να δίνει απαντήσεις στις πιο συχνές απορίες των καταναλωτών του καταστήματος.

Με τον όρο bot στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μιλάμε συνήθως για αυτοματοποιημένους λογαριασμούς που στόχο έχουν να διαδώσουν τα μηνύματα και να ενισχύσουν τη διαδικτυακή παρουσία άλλων, πραγματικών λογαριασμών, που χρειάζονται επικοινωνιακή βοήθεια. Πραγματοποιούν αφύσικα πολλές ενέργειες καθημερινά (κυρίως likes, retweets/shares και follows), τόσες που δεν μπορούν να γίνουν από ένα φυσικό πρόσωπο και σπάνια γράφουν δικά τους σχόλια – όταν το κάνουν, είτε πρόκειται για πολύ απλές προτάσεις (ένα σκέτο «καλημέρα», ας πούμε) είτε για γενικά σχόλια που «κολλάνε» σε διάφορες περιστάσεις και θα μπορούσαν να θεωρηθούν πιασάρικα. Οσο πιο καλός ο προγραμματιστής, τόσο πιο «ανθρώπινα» φαίνονται τα σχόλια, τις περισσότερες φορές όμως μοιάζουν αμήχανα. Σε προεκλογικές περιόδους, τα bots επιστρατεύονται για να αυξήσουν την ορατότητα ενός συγκεκριμένου υποψηφίου, για να προωθήσουν την υποψηφιότητά του ή να θάψουν κάποιον αντίπαλό του – ακόμα και στο ίδιο κόμμα.

Στην πολιτική επικοινωνία τα bots είναι ένα εργαλείο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε ως μορφή άμυνας είτε ως μορφή επίθεσης. Σε μια περίοδο που ένας πολιτικός ή ένα κόμμα δέχεται κριτική, τα bot διαμοιράζουν τη «γραμμή» ή αντιδρούν θετικά σε συγκεκριμένες αναρτήσεις. Γι’ αυτό αλληλοκατηγορούνται αυτές τις ημέρες ο Κυριάκος Μητσοτάκης και ο Αλέξης Τσίπρας – πως, δηλαδή, τα likes στις αναρτήσεις τους αυξάνονται με τη χρήση bots και γι’ αυτό δεν μπορούν να θεωρούνται δείκτης συμπάθειας ή αποδοχής. Μπορούν, όμως, να χρησιμοποιηθούν για να βλάψουν τον αντίπαλο, με μαζικές επιθέσεις δυσαρέσκειας τη στιγμή που εκείνος «προμοτάρει» διαδικτυακά μια εκδήλωση ή μια ενέργεια που έχει σημασία. Οταν ένας λογαριασμός στο Facebook, για παράδειγμα, μεταδίδει ζωντανά την ομιλία ενός πολιτικού αρχηγού στη Βουλή, τα bots της άλλης πλευράς πατούν μαζικά dislike ή θυμωμένες φάτσες, θέλοντας να δημιουργήσουν μια ξεκάθαρη αρνητική εικόνα.

Ο δημόσιος κακός εαυτός

Τα bots δεν είναι το ίδιο πράγμα με τα (γνωστά σε όλους, πλέον) τρολ. Τα τρολ (troll) υπάρχουν στο Διαδίκτυο από τη γέννησή του, στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Τα τρολ, που ονομάστηκαν έτσι για να παραπέμπουν στα καλικαντζαράκια της σκανδιναβικής μυθολογίας, είναι λογαριασμοί που συμμετέχουν σε συζητήσεις με στόχο να κοροϊδέψουν και να προκαλέσουν αναταραχή σε μια συζήτηση. Συνήθως πρόκειται για πραγματικούς ανθρώπους πίσω από ανώνυμους λογαριασμούς, που δημιουργούν το δικό τους κοινό με ειρωνικά σχόλια που κινούνται στο όριο της πολιτικής ευγένειας (ενίοτε το ξεπερνούν), προκαλώντας αντιδράσεις. Στην πιο αγνή, παλαιότερη μορφή τους, τα τρολ χαλούσαν μια συζήτηση απλά για να σπάσουν πλάκα ή γιατί διατηρούσαν μια συγκεκριμένη στάση για το θέμα του διαλόγου – τα πρώτα χρόνια του Διαδικτύου όλοι δοκίμαζαν τα όρια της ανωνυμίας τους, παίζοντας περισσότερο, καθώς ό,τι γραφόταν στο Ιντερνετ δεν θεωρούνταν αυτομάτως αληθινό. Με την εξάπλωσή του Διαδικτύου, ωστόσο, την ευρεία χρήση του και την αλλαγή που έφερε στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και την επικοινωνία, τα τρολ απέκτησαν διαφορετική δύναμη.

Ο στόχος τους στη σημερινή πολιτική πραγματικότητα είναι, κατά κύριο λόγο, να χαλούν το αφήγημα του αντιπάλου, ακόμα και διαμοιράζοντας ψευδείς ειδήσεις. Κυρίως, όμως, γεννήθηκαν για να διαμορφώνουν την κοινή γνώμη, να εκφράζουν τη χειρότερη σκέψη που μπορεί να κάνει κανείς για ένα δημόσιο γεγονός, μια στάση ή μια απόφαση και να την εκθέτουν στον δημόσιο διάλογο, αναγκάζοντας την άλλη πλευρά να απαντήσει. Ενίοτε μπορούν να αναδεικνύουν, με ένα ύφος ειρωνικής, αποστασιοποιημένης αποδοχής, μια πράξη που διχάζει το κοινό των πολιτικών που τους πληρώνουν. Λειτουργούν, δηλαδή, ως μαξιλαράκι ανάμεσα σε αυτούς που τάσσονται «υπέρ» και σε αυτούς που τάσσονται «εναντίον», κρατώντας περισσότερους, παρά τις επιφυλάξεις τους, στο πρώτο στρατόπεδο. Τα bots συχνά αναπαράγουν τις αναρτήσεις των τρολ, ώστε το μήνυμα που πρέπει να περάσουν να είναι πιο ξεκάθαρο. Τα τρολ, αυτά που λειτουργούν επαγγελματικά, σπανίως έχουν ιδεολογική τοποθέτηση, παρότι κάτι τέτοιο μπορεί να φαίνεται: μπορούν με την ίδια ευκολία να υπερασπιστούν διαμετρικά αντίθετες θέσεις μεταξύ τους, αν πάρουν αυτήν την εντολή. Σε μια έρευνα του MIIR για την Ελλάδα, μάλιστα, που έγινε την προεκλογική περίοδο του 2019, επαγγελματίες του χώρου παραδέχτηκαν πως τις περιόδους που τα πληρωμένα πολιτικά τρολ είναι ανενεργά συχνά καταπιάνονται με κάτι άλλο. Με τα ριάλιτι, για παράδειγμα, που καταφέρνουν να γίνονται πρώτο trend στο Τwitter.

Δικλίδες ασφαλείας

Στην πραγματικότητα, λένε οι επικοινωνιολόγοι, αν εξαιρέσει κανείς τους όρους που έχει εισαγάγει η νέα τεχνολογία στην πολιτική κατευθυνόμενη επικοινωνία, η φύση της δεν έχει αλλάξει: εξακολουθεί να είναι σκοποθηρική, με βασικό σκοπό τη δημιουργία ενός συγκεκριμένου κλίματος. Το μόνο διαφορετικό είναι το μέσο, όχι το μήνυμα. Τα «συστημικά ΜΜΕ» πλέον δεν μπορούν να κάνουν την ίδια δουλειά τόσο γρήγορα και τόσο αποδοτικά, γιατί έχουν συγκεκριμένες δικλίδες ασφαλείας όσον αφορά τα fake news – κυρίως, την υπογραφή των συντακτών τους, που αν μη τι άλλο αποδεικνύει ότι είναι πραγματικοί άνθρωποι. Οπως ακριβώς, όμως, το κλίμα που δημιουργείται από τα πρωτοσέλιδα και τα δελτία ειδήσεων μπορεί να μην είναι πραγματικό, έτσι ακριβώς το κλίμα που δημιουργείται από τα σόσιαλ μίντια μπορεί να εξίσου πλασματικό.