Η διεθνής διάσταση του ελληνικού Πολέμου για την Ανεξαρτησία

Οι εξελίξεις στο διεθνές περιβάλλον, που παρατηρούνται τις τελευταίες δεκαετίες και που τις συνοψίζουμε στον όρο παγκοσμιοποίηση, έχουν επηρεάσει, όπως είναι πολύ φυσιολογικό, και τον τρόπο που βλέπουμε το παρελθόν, τον τρόπο με τον οποίο γράφουμε την ιστορία. Μοιραία κάτι τέτοιο ισχύει και για τον τρόπο που κατανοούμε τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Και εκεί που θα περίμενε κανείς, σε αυτή τη λογική, να επιδιώξουμε να εντάξουμε σε μία διεθνή προοπτική το γενεσιουργό της ύπαρξής μας γεγονός, αντ’ αυτού βλέπουμε μία αδυναμία, θα τολμούσα να πω αδιαφορία, να αξιοποιήσουμε τη διεθνή βιβλιογραφία για τις επαναστάσεις, η οποία δεν παύει να εμπλουτίζεται. Μετά την Αραβική Ανοιξη, η σχετική βιβλιογραφία βρίσκεται στην 5η γενιά της!!! Στη σχετική ελληνική βιβλιογραφία νομίζω ότι ακόμη δεν έχουμε λάβει υπόψη μας την 1η γενιά.

Θα μου πείτε δεν είναι λίγοι, αντιθέτως, οι ιστορικοί, αλλά και γενικότερα εκείνοι οι συγγραφείς που γράφουν για την Επανάσταση λέγοντας ότι είναι ένα διεθνές γεγονός ή ακόμη ότι ανήκει στην Εποχή των Επαναστάσεων, επιδιώκοντας να καινοτομήσουν. Στην πραγματικότητα δεν έχουμε να κάνουμε εδώ παρά με μία ταυτολογία. Πώς είναι δυνατόν ο ελληνικός Πόλεμος της Ανεξαρτησίας να μην ανήκει στην Εποχή των Επαναστάσεων ή να μην αποτελεί ένα διεθνές γεγονός, αλλά και τι μας κομίζει μία τέτοια προσέγγιση σε όρους προστιθέμενης αξίας για την κατανόηση της Επανάστασης.

Δεν βρίσκω λοιπόν συμπτωματικό που ένας γνωστός ιστορικός όταν γράφει για την Επανάσταση και την πορεία του ελληνικού κράτους στα 200 χρόνια της ύπαρξής του και τον τρόπο που τα αντιμετωπίζει η Αριστερά εκλιπαρεί για την αναζήτηση ενός νέου αφηγήματος που θα καλύψει το κενό που υφίσταται και το οποίο δεν μπορεί να καλύψουν τα παλιά σχήματα που δείχνουν αποστεωμένα τόσο σε εγχώριους όσο και σε διεθνείς όρους.

Η ένταξη του Πολέμου της Ανεξαρτησίας στην Εποχή των Επαναστάσεων, όρος που θυμίζω αποτελεί τον τίτλο βιβλίου του Eric Hobsbawm, δεν αποτελεί παρά μία δήλωση ένταξης σε μία πολιτική παράταξη, η οποία υποφέρει από αμηχανία στην προσπάθειά της να μιλήσει κατά τρόπο καινοτόμο και ανταποκρινόμενο στη σημερινή πραγματικότητα, για τα μείζονα ζητήματα που αφορούν τη χώρα, συμπεριλαμβανομένης και της κατανόησης του φαινομένου της Επανάστασης του ’21.

Η εννοιολογική αδυναμία που χαρακτηρίζει τη συγκεκριμένη πολιτική παράταξη – και αυτό συμβαίνει γιατί με κάθε τρόπο επιδιώκει να διαφοροποιήσει το αφήγημά της από εκείνα που θεωρεί ότι ανήκουν σε αντίθετες πολιτικές παρατάξεις και δεν της επιτρέπουν να καταδικάσει, εμμέσως πλην σαφώς, το εγχώριο κοινωνικό καθεστώς – δεν είναι άσχετη με τις πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις των τελευταίων χρόνων. Είναι πολύ δύσκολο να καταδικάσουμε πλέον τους «ξένους και τους ντόπιους πράκτορές τους» – έκφραση πολύ συνηθισμένη, για την κατάσταση που επικρατεί στη χώρα. Προσπαθήσαμε να το κάνουμε με το Μνημόνιο, ωστόσο δεν βγήκε…

Ακόμη και σήμερα πάντως μία μεγάλη μερίδα συγγραφέων ανεξαρτήτως πολιτικής παράταξης στην οποία ανήκουν, όχι πάντα ιστορικών, προσφεύγουν σε ηθικολογικά σχήματα προκειμένου να εξηγήσουν το τι ακριβώς συνέβη με τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας – και κατ’ επέκταση τι ακριβώς συμβαίνει σήμερα. Ορισμένοι, με εξαιρετικά αφελή τρόπο, κάνουν λόγο για «μία αρχή που δεν ολοκληρώθηκε». Τι ακριβώς σημαίνει κάτι τέτοιο δεν το καταλαβαίνω, πρόκειται για μία τελεολογική αντίληψη που δεν βλέπω πως ταιριάζει σε μία επιστημονική προσέγγιση της ιστορίας των κρατών και της διαμόρφωσής τους.

Αντίστοιχης υφής και λογικής είναι και οι απόψεις που διατυπώνονται για την Ελλάδα ως πρωτοπόρο, σκαπανέα, πειραματόζωο. Στη βάση αυτή διεκδικείται για τη χώρα μας μία διεθνής πρωτοπορία στην εκμετάλλευση κρατών από το διεθνές περιβάλλον. Τι σημαίνουν οι λέξεις αυτές και πού μας οδηγούν όλα αυτά; Αποτελεί η σύγχρονη Ελλάδα κάτι το εξαιρετικό, κάτι το μοναδικό και ιδιαίτερο στην ευρωπαϊκή, στην παγκόσμια ιστορία, όπως υποστηρίζεται; Εχει κάποιες ιδιαίτερες ιδιότητες; Υπάρχει μία διεθνής φιλολογία στην οπτική αυτή που θα μπορούσε να εντάξει την Ελλάδα σε μία διεθνή παραδειγματολογία; Διότι ο ισχυρισμός αυτός, από μόνος του, δεν είναι σε θέση να δικαιολογηθεί τουλάχιστον σε όρους της σύγχρονης ιστοριογραφίας.

Σε τελική ανάλυση η σημερινή οπτική δεν πάει πολύ πιο μακριά από τις απόψεις που είχε διατυπώσει ο Αδαμάντιος Κοραής μιλώντας το 1803 στην Εταιρεία Παρατηρητών του Ανθρώπου. Στην Ελλάδα, έλεγε, το εμπόριο και συνεπώς η ευημερία που φέρνει, παράλληλα με την εμφάνιση της «Εγκυκλοπαίδειας», δηλαδή του Διαφωτισμού, οδηγεί στην ανάπτυξη της εκπαίδευσης και προετοιμάζει τους Ελληνες να «γίνουν άξιοι του ονόματός τους, ή αλλιώς να μη το φέρουν[με] καν». Η διατύπωση είναι υπέροχη και δεν διαφέρει από τις πολύ μεταγενέστερες απόψεις που θέλουν την αστική τάξη και τον διαφωτισμό να οδηγούν στην Επανάσταση. Αρκούν όμως όλα αυτά;

Η άποψη του Κοραή, όπως και όλων όσοι ακολούθησαν, συμπεριλαμβανομένων και των σημερινών συγγραφέων που ασχολούνται με την ιστορία της Επανάστασης, έχει μια αδυναμία: αντιμετωπίζει την Οθωμανική αυτοκρατορία ως μία δεδομένη, στατική κατάσταση βαρβαρότητας και δεσποτισμού. Η δυναμική της αλλαγής βρίσκεται επομένως αποκλειστικά από την πλευρά των κατακτημένων. Φυσιολογική τοποθέτηση για έναν λόγιο εμποτισμένο από τις αρχές του γαλλικού Διαφωτισμού.

Η ίδια, όμως, προσέγγιση είναι εκείνη που χαρακτηρίζει και τη σύγχρονη ελληνική ιστοριογραφία, είτε κάνει λόγο για διεθνές γεγονός είτε όχι, η οποία παραβλέπει πως όλοι οι μετασχηματισμοί στον χώρο της ορθόδοξης πραγματικότητας είναι μετασχηματισμοί που έχουν να κάνουν με την προσαρμογή του οθωμανικού κράτους στις νέες διεθνείς πραγματικότητες, με τις προσπάθειες που κάνουν οι Οθωμανοί να επιβιώσουν στον διεθνής ανταγωνισμό. Η ελληνική ιστοριογραφία, παρά τις σημαντικές επιδόσεις που έχει πετύχει στον χώρο της οθωμανικής ιστορίας, βρίσκεται μακριά από το να μπορέσει να την ενσωματώσει στο αφήγημά της. Προφανώς γιατί δεν είναι σε θέση ή γιατί οι προκαταλήψεις δεν της επιτρέπουν. Αν ωστόσο θέλει να παρακολουθήσει τη διεθνή φιλολογία θα πρέπει να το κάνει. Μόνο έτσι θα μπορέσει να ξεφύγει από την αυτοαναφορικότητα και την εννοιολογική φτώχεια.

Μέχρι τότε θα βαυκαλίζεται ανάμεσα σε ηθικολογικές, τελεολογικές και «παγκοσμιοποιημένες» ή διεθνείς προσεγγίσεις μόνο κατ’ όνομα, που το μόνο που έχουν να κάνουν είναι να παρηγορούν τους αναγνώστες πως για όλα φταίνε οι «άλλοι».

Ο Κώστας Κωστής  είναι καθηγητής  του Πανεπιστημίου Αθηνών