H γέννηση της Ευρωπαϊκής Ιδέας {LF}και ο ξεσηκωμός του 1821

Οι χριστιανικές δυνάμεις, μετά τους μακρούς πολέμους, εξέρχονταν από το Συνέδριο της Βιέννης (1815) έχοντας σχηματίσει την Ιερά Συμμαχία που πρέσβευε τη διατήρηση του status quo των μοναρχιών. Σε διαδοχικά συνέδρια θα αντιμετωπίζονταν επαναστατικές κρίσεις σε διευρωπαϊκό επίπεδο. Εχει υποστηριχθεί ότι στο συνέδριο της Βιέννης τέθηκαν τα σπέρματα της ιδέας της Ευρώπης, που μετά δύο αιματηρούς Παγκοσμίους Πολέμους τον 20ό αιώνα θα όδευε προς τον σχηματισμό της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Μια Ευρώπη = unitas multiplex, (Edgar Morin 1990).

Από τον 15o αι. κ.ε. η μετακίνηση προς τη Δύση Ελλήνων εμπόρων, λογίων συγγραφέων και εκδοτών βιβλίων δημιούργησαν τις γέφυρες για γόνιμη επικοινωνία και ώσμωση με την Ευρώπη. Από τη μια η Ευρώπη των «κατόλικων», «λουτράνων», «καλβίνων» και άλλων «αθέων» (Καταρτζής), από την άλλη μια ώσμωση που πύκνωσε στα χρόνια του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης με έκδοση νεωτερικών βιβλίων, με σπουδές φοιτητών στα πανεπιστήμια της Πάδοβας, Βιέννης, Χάλλε, Ιένας, Λειψίας, Οξφόρδης, Τυβίγγης, των Παρισίων, του Γκαίτινγκεν. Με την έναρξη της Επανάστασης, κείμενα πολιτικού, εκπαιδευτικού, οικονομικού περιεχομένου μας αποκαλύπτουν νοερό, φαντασιακό διάλογο με την αόριστη οντότητα Ευρώπη. «Πόσον μεγάλον είναι το συμφέρον των Ευρωπαίων να έχουν γείτονας ευνομουμένους Ελληνας αντί των αγρίων βαρβάρων» (Δημήτριος Υψηλάντης, 1 Απριλίου 1821). Στις 9 Νοεμβρίου 1822 η  Προσωρινή Διοίκησις της Ελλάδος διακήρυττε «Να καταχωρισθή [το ελληνικόν έθνος] ανεξάρτητον εις την μεγάλην της εξευγενισμένης Ευρώπης χριστιανικήν οικογένειαν», ενώ το 1823 οι Ψαριανοί πρόκριτοι εκφράζονταν προς τους προξένους ευρωπαϊκών δυνάμεων στη Σμύρνη: «Οπόσην επιθυμίαν έχομεν να συγκαταριθμηθώμεν εις τα πολιτισμένα και ευνομούμενα της Ευρώπης έθνη […]».

Το ερώτημα αν οι Ελληνες του τέλους του 18ου αι. και της εποχής της Επανάστασης αισθάνονταν εντός ή εκτός της Ευρώπης πρέπει να εξετασθεί αμφίπλευρα: α) από το πώς οι Ελληνες έβλεπαν εαυτούς απέναντι στην Ευρώπη (και ποια Ευρώπη;), αλλά και β) πώς οι επιμέρους Ευρωπαίοι (και ποια συνείδηση έχουν αυτοί;) τούς αντιμετώπιζαν. Ελληνες, δεν ήταν μόνο οι Ρωμιοί υποτελείς στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ή οι Greci οι υποκείμενοι στη Βενετική Δημοκρατία, στα υπό γαλλική ή αγγλική κυριαρχία Ιόνια νησιά, αλλά και οι πάροικοι στη διασπορά. Βίωναν σημαντικές κοινωνικές, διαστρωματικές διαφοροποιήσεις (ως αγρότες, κοτζαμπάσηδες, έμποροι/ναυτικοί, Κλήρος/Πατριαρχείο, Φαναριώτες, λόγιοι/απλοί δάσκαλοι εκπρόσωποι του Διαφωτισμού και του Αντιδιαφωτισμού). Η «Ευρώπη» ή «Δύση» δεν προσδιοριζόταν πια μόνο ως «Λατίνοι» ή «Φράγκοι», σύμφωνα με τον εκκλησιαστικό λόγο, αλλά ήταν και οι συγκεκριμένοι λαοί με τους οποίους καλούνταν να διαλέγονται οικονομικά, πολιτισμικά. Οι επιμέρους Ευρωπαίοι τούς αντιμετώπιζαν, λοιπόν, ως ενταγμένους στην Ανατολή ως υποτελείς σε μια (ευρω)ασιατική δύναμη ή και ως απογόνους των αρχαίων Ελλήνων. Με αντίστοιχα οράματα και προσλήψεις έφταναν αρκετοί από τους Φιλέλληνες στην επαναστατημένη Ελλάδα. Είχαν όμως οι «αλλογενείς Ευρωπαίοι» κατά τον Κοραή ενιαία αντίληψη για τον χώρο στον οποίο συγκατοικούσαν; Γιατί να δεχθούμε ότι οι λαοί της Δυτικής και Κεντρικής Ευρώπης που συνταράχθηκαν από τους θρησκευτικούς πολέμους του 16ου αι. ή τους γαλλικούς πολέμους του τέλους του  18ου και των αρχών του 19ου αι. είχαν συνείδηση ενιαίας ταυτότητας προς την οποία καλούνταν οι άλλοι σύγχρονοι λαοί να προσβλέπουν ή την οποία εμείς καλούμεθα να αναζητήσουμε;

Αν έως τα τέλη του 18ου η Ρωσία και η Γαλλία πρωταγωνιστούν ως μόνες δυνάμεις που συντηρούν τις ελπίδες των Ελλήνων για απελευθέρωση, είναι στην Επανάσταση που  η Ευρώπη αποκτά μια ενιαία νοερή υπόσταση για τους επαναστατημένους. Σ’ αυτόν τον διάλογο και την αναζήτηση εντάσσονται και οι Ελληνες λόγιοι˙ ο Κοραής αυτοβιογραφούμενος εξομολογείται «συνέλαβα από πολλού τον έρωτα να ιστορήσω την Ευρώπην». Ως κοινός τόπος τονίζεται η υποχρέωση «βοηθήσει τους απογόνους εκείνων των Ελλήνων, εις τους οποίους τόσα οφείλει η Ευρώπη» (Ερμής ο Λόγιος, 1817). Είναι πιο εύκολο να διαμορφωθεί η εντύπωση ότι «της Ευρώπης όλης αι φιλάνθρωποι διοικήσεις», όλοι «οι ευνομούμενοι και γειτονικοί λαοί της Ευρώπης» (Α’ Εθνοσυνέλευση Επιδαύρου) θα συμβάλλουν ώστε «να εξομοιωθώμεν με τους λοιπούς συναδελφούς μας Ευρωπαίους χριστιανούς». Προσπαθούν να πείσουν τους Ευρωπαίους για το «νόμιμον της Επαναστάσεώς» των. Χαρακτηριστικό του «διαλόγου» με την Ευρώπη είναι και οι ονομασίες των κομματικών σχηματισμών ήδη από την Επανάσταση, δηλαδή του ρωσικού, αγγλικού, γαλλικού.

Η Ευρώπη για τους επαναστάτες είναι αόριστη οντότης/κατασκευή με την οποία οι συντάκτες πολιτικών κειμένων βρίσκονται σε διαρκή διάλογο θετικό/ συγκριτικό/ αντιθετικό. Η Ευρώπη θεωρείται ο χώρος παιδείας, η φωτισμένη, η σοφή «στέλλομεν εις την πηγήν των φώτων, εις την κλεινήν σοφήν Ευρώπην νεανίσκους τινάς Ελληνας, απόρους μεν, αλλ’ ευφυείς και δίδοντας χρηστάς ελπίδας να προκόψουν και να ωφελήσουν την πατρίδα επιστρέφοντας άξιοι των προγόνων των». Το έθνος «απόγονοι του σοφού και φιλανθρώπου έθνους των Ελλήνων» ζητεί την υποστήριξη των «δυνατών βασιλέων της Ευρώπης». Διατυπώνουν την ανάγκη να ενταχθούν στην ευρωπαϊκή χριστιανική οικογένεια. Υπό τη νοερά οντότητα της Ευρώπης κατηγοριοποιούν οι εκάστοτε συντάκτες κειμένων τούς «λαούς της Ευρώπης πολεμούντας υπέρ των ιδίων δικαιωμάτων και ελευθερίας αυτών», ή «η Ευρώπη μήτε δύναται να βιάση των Ελλήνων τα δίκαια μήτε ημπορεί». Η Ευρώπη είναι μια οντότης θ α υ μ ά ζο υ σ α «η Ευρώπη θα θαυμάσουν τας ανδραγαθίας μας»/ μέτρο κ ρ ί σ η ς «Να μη λογισθώμεν παράλογα επιχειρήσαντες»/ κ ρ ι τ ή ς «Τι άρα θέλει ειπεί η Ευρώπη περί της ακαταστασίας και του ευμεταβόλου μας;»/ ε π α ι ν ε τ ή ς «η καταστροφή οπού έκαμαν οι ιδικοί μας εις τον εχθρικόν τουρκικόν στόλον […] επροξένησε μεγάλον κρότον και έπαινον του γένους εις όλην την Ευρώπην». Οπωσδήποτε ο επαναστατικός λόγος διαφοροποιείται όταν συγκεκριμένα ευρωπαϊκά έθνη αντίκεινται στην Επανάσταση. Παρά την πίκρα, στον πίνακα-παραγγελία του Μακρυγιάννη «Η δικαία απόφασις του Θεού διά την Απελευθέρωσιν της Ελλάδος», ο Θεός «φωτίζει» τους τρεις ευρωπαίους βασιλείς να ελευθερώσουν την Ελλάδα. Ο νοερός διάλογος θα επικρατήσει για πολλά χρόνια, ίσως ακόμη και έως τις μέρες μας, όταν, σε στιγμές πολιτικής κρίσης, πολύ συνήθης είναι η αναφορά (στα ΜΜΕ ή και στον πολιτικό δημόσιο λόγο) «στη γνώμη των Ευρωπαίων ή του κόσμου» για τα τεκταινόμενα στην ημεδαπή. Είναι η ανάγκη της επιβεβαίωσης του ανήκειν και στη Δύση;

Η Ολγα Κατσιαρδή-Hering είναι ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας Νέου Ελληνισμού, ΕΚΠΑ