Δημοσιότητα

To 1897, o Adolph S. Ochs, ιδιοκτήτης των The New York Times, διατύπωσε το περίφημο μόττο της εφημερίδας -«Όλες οι ειδήσεις που πρέπει να δημοσιεύονται»- το οποίο υπάρχει ακόμα στην πρώτη σελίδα του κάθε φύλλου.

Αλλά τόσο οι σημερινοί Times όσο κι εμείς οι υπόλοιποι δεν το ακολουθούμε. Παίζουμε το παιχνίδι της δημοσιότητας όπως το ορίζουν οι εγκληματίες και τα λιγότερο ενδιαφέροντα μέλη της κοινωνίας μας. Κατά καιρούς γίνεται πολύς λόγος για τραμπούκους που τοποθετούν γκαζάκια σε τηλεοπτικά κανάλια και για κρατουμένους που απειλούν να αυτοκτονήσουν: σε τέτοιες τις περιπτώσεις, και σε πολλές άλλες βεβαίως, η δημοσιότητα παίρνει τη μορφή μιας διαπραγμάτευσης. Γιατί πρέπει να ασχολούμαστε με το τι σκαρώνει μια συμμορία από παλιόπαιδα; Ή με το τι επιδιώκει ένας βαρυποινίτης με ναρκισσιστική διαταραχή μεταξύ άλλων διαταραχών;

Πολλοί άνθρωποι, που θεωρούν τον εαυτό τους «σοβαρό» -μια λέξη δίχως κοινώς συμπεφωνημένη έννοια- διαμαρτύρονται επειδή οι εφημερίδες, τα περιοδικά, οι ιστότοποι και τα τηλεοπτικά κανάλια ασχολούνται με κουτσομπολιά διασήμων και ψευτοδιασήμων: fair enough -συμφωνώ κι εγώ. Το ότι μια τηλεπαρουσιάστρια έμεινε έγκυος αποτελεί είδηση που θα έπρεπε να αφορά μόνο την ίδια και την οικογένειά της. Ωστόσο, τα μονόστηλα περί γάμων, ερώτων, διαζυγίων και αναπαραγωγής του είδους δεν βλάπτουν κανέναν, ούτε επιβάλλονται στον αναγνώστη και στον θεατή. Αν δεν γνωρίζεις το πρόσωπο δεν διατρέχεις την είδηση: η είδηση είναι αόρατη. Το πράγμα γίνεται ύποπτο από πολιτική άποψη όταν αφορά πράξεις, γεγονότα, χειρονομίες που εκλαμβάνονται ως πολιτικές» ή ως κοινωνικές τάσεις. Ενώ δεν είναι.

Οι βανδαλισμοί απολαμβάνουν ευρείας δημοσιότητας. Οι βάνδαλοι σπανίως έρχονται αντιμέτωποι με τον νόμο αλλά οι πράξεις τους ξεδιπλώνονται σε έγχρωμες φωτογραφίες και, μιας και ζούμε στην εποχή της διαρκούς ροής ειδήσεων, μαθαίνουμε γι’ αυτές λες και έχουν συμπαντική σπουδαιότητα. «Άγνωστοι» επιτέθηκαν, «άγνωστοι» έγραψαν συνθήματα σε τοίχο, «άγνωστοι» προπηλάκισαν: η είδηση αυτή καθαυτή δεν έχει απολύτως κανένα ενδιαφέρον. Το ενδιαφέρον και εξαιρετικά δυσάρεστο είναι η αδράνεια του νόμου: τη θέση, το κενό, του νόμου καταλαμβάνει η δημοσιότητα. Σε αυτή τη διαδικασία της δημοσιότητας συμμετέχουν τα θύματα της βίας και της ανομίας: αντί να προχωρήσουν ως πολίτες με μηνύσεις και διώξεις, συμπεριφέρονται ως ακροατές, θεατές και χρήστες των social media. Προσφέρουν στους θύτες ακριβώς αυτό που ζητούν: κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης, διαμάχες, φωτογραφήσεις. «Ορίστε τι έπαθα». Αααχχ.

Τα ΜΜΕ, επίσημα και ανεπίσημα, κατασκευάζουν μικροϊνδάλματα, πρότυπα προς μίμηση για άτομα με συναισθηματική αστάθεια και χαμηλή διανοητικότητα. Αν, για παράδειγμα, μια ομάδα αναρχοφασιστών (ερυθροτραμπούκων όπως διάβασα προσφάτως: υιοθετώ στο εξής τον όρο) επιτεθεί σε κάποιον πολιτικό ή δημοσιογράφο, τι περιμένει; Περιμένει, με αγωνία, με προσδοκία, τις ειδήσεις: περιμένει να εμφανιστεί το θύμα και να διαμαρτυρηθεί -αν δεν το κάνει, η επίθεση είναι κούφια· περνάει απαρατήρητη. Φιάσκο. Αντιθέτως, η επιτυχία ισοδυναμεί με πολλά ταρατατζούμ: με αναλύσεις περί τάξης και αταξίας, περί παιδείας και απαιδευσίας, επιείκειας και επιβολής του νόμου και άλλες φλυαρίες.

Τελευταία έγινε πάλι λόγος για τους τρομοκράτες της 17η Νοέμβρη που πολλοί από μας ελπίζουμε να σαπίσουν στη φυλακή, ενώ άλλοι τούς βλέπουν σαν επαναστάτες και τιμωρούς της άτιμης κοινωνίας. Αλλά δεν υπάρχει τίποτα περίπλοκο, τίποτα που να αξίζει σκέψη και συζήτηση: η τρομοκρατία είναι παλιά όσο ο κόσμος· όλοι οι άνθρωποι είναι ατελείς· μερικοί έχουν βαθύτερες ατέλειες από άλλους. Το ζήτημα δεν είναι πολιτικό, είναι ψυχικό· δεν επιλύεται με πολιτικές αναλύσεις και εξεζητημένη κοινωνιολογία. Όσο για τη δημοσιότητα, του προσδίδει βάρος, gravitas, που δεν έχει: η τρομοκρατία δεν αντέχει στην ανάλυση· είναι πρακτική απλών και άξεστων ανθρώπων, χωρίς στρώματα συλλογισμών. Ωστόσο, δεν είναι λίγοι όσοι επιδίδονται σε κουτσομπολιό που θεωρούν «σοβαρό», όπως θεωρούν «σοβαρό» τον εαυτό τους: συζητούν με περισπούδαστο ύφος για διάφορα αποβράσματα της κοινωνίας φρονώντας ότι υπερασπίζονται τα δημοκρατικά δικαιώματα.

Αλλά ακόμα κι όσοι κατανοούν τη ματαιότητα και τη βλακεία μιας σειράς απλών πολιτών και πολιτικών προσώπων, ασχολούνται μαζί τους: τι είπε σήμερα ο τάδε μυστακοφόρος αγγράμματος του ΣΥΡΙΖΑ; Τι ξεστόμισε ο δείνα περί ενόπλου αγώνα; Τι διημείφθη μεταξύ τραμπούκων σε διαδήλωση 200 ατόμων; Άραγε είναι ανοιχτό το κέντρο της Αθήνας ή το έχουν καταλάβει τα προαναφερθέντα 200 άτομα που ζητούν, συνήθως, κάτι επιεικώς παράλογο; Η ροή των ειδήσεων και γενικότερα η infotainment που επικρατεί έχει ανάγκη από συνεχή τροφοδοσία: έτσι, το ασήμαντο παίρνει διαστάσεις και περιγράφεται με τα γνωστά δημοσιογραφικά κλισέ, με πολλά επίθετα και καλολογικά στοιχεία.

Στο χωριό λένε: κάνουμε την τρίχα τριχιά. Αλλά δεν είναι ποσοτικό ζήτημα. Η ποσότητα μετατρέπεται σε ποιότητα. Όταν εστιάζουμε σε πράγματα που δεν θα έπρεπε να μας αφορούν πλησιάζουμε την ψευδολογία, την προπαγάνδα ―οι τεχνικές είναι παρόμοιες: διόγκωση ειδήσεων, παρερμηνείες γεγονότων, προβολή του δευτερεύοντος έναντι του πρωτεύοντος, παρουσίαση μιας μερικής αλήθειας ως γενικής. Όλα αυτά σερβίρονται στο κοινό με συναίσθημα, συχνά με δραματική μουσική θρίλερ -έτσι κι αλλιώς, οι δημοσιογράφοι κάνουν συχνά λόγο για θρίλερ- με εκείνο το είδος της προσωπικής πρόσληψης των γεγονότων που θυμίζει τα spin rooms των επαγγελματιών της προπαγάνδας.

Στην Ελλάδα δεν είμαστε καν επαγγελματίες. Απλώς, δεν έχουμε την ψυχραιμία και την απόσταση για να εφαρμόσουμε το μόττο του Adolph S. Ochs: να τυπώνουμε, να δημοσιεύουμε μόνο τις ειδήσεις που αξίζουν να είναι ειδήσεις. Αν ένα υστερικό 20χρονο κρεμάσει παράνομο πανό στην πανεπιστημιούπολη, απλούστατα συλλαμβάνεται και του απονέμεται η κατάλληλη κατηγορία: δεν γίνεται πρωτοσέλιδο μαζί με το παράνομο πανό· ομοίως, αν ένα δεσποινάριο με μυαλό αχούρι προκαλεί έναν αστυνομικό «δείρε με», καλό είναι να μην ακούμε στις ειδήσεις ξανά και ξανά τη γελοιωδέστατη πρόκληση. Τα διανοητικά και ψυχικά υπανάπτυκτα άτομα επιζητούν τη δημοσιότητα -καλή και κακή, τους είναι αδιάφορο- και τα ΜΜΕ σπεύδουν να τους κάνουν τη χάρη και βυθιζόμαστε όλοι μαζί στην ευτέλεια.