Βραβείο στη «χρήσιμη αρχιτεκτονική»

Οι καιροί έχουν αλλάξει. Η συζήτηση έχει απομακρυνθεί από την επιβλητική παραγωγή και τους σταρ της αρχιτεκτονικής και μετατέθηκε προς μια αρχιτεκτονική για τους πολλούς. Οι επιλεγμένοι του φετινού Πρίτζκερ είναι το αρχιτεκτονικό γραφείο από τη Γαλλία, το οποίο διακρίθηκε σε κοινωνικά προγράμματα στέγασης, σε πολιτιστικά έργα όπου η ελάχιστη παρέμβαση εξοικονομούσε πόρους και έγινε δηλωτικό χαρακτηριστικό της υπογραφής τους: «Ποτέ μην κατεδαφίζετε, ποτέ μην αφαιρείτε, πάντα να προσθέτετε, να μετασχηματίζετε και να επαναχρησιμοποιείτε». Αυτή η αρχή την οποία πρεσβεύουν η Αν Λακατόν και ο Ζαν – Φιλίπ Βασάλ, το ζεύγος συνεργατών του γραφείου Lacaton & Vassal, έπεισε τον Αλεχάντρο Αραβένα (Πρίτζκερ 2016), πρόεδρο της Κριτικής Επιτροπής του Βραβείου Αρχιτεκτονικής Pritzker, να τους επιλέξει για αυτήν την υψηλή διάκριση. «Φέτος, περισσότερο από ποτέ, αισθανθήκαμε ότι είμαστε μέρος της ανθρωπότητας στο σύνολό της. Είτε για λόγους υγείας, πολιτικής ή κοινωνικών ζητημάτων, υπάρχει ανάγκη να οικοδομηθεί μια αίσθηση συλλογικότητας. Οπως σε κάθε διασυνδεδεμένο σύστημα, το να είσαι δίκαιος με το περιβάλλον και με την ανθρωπότητα σημαίνει ότι είναι δίκαιο για την επόμενη γενιά», σχολιάζει ο Αλεχάντρο Αραβένα. Και συνεχίζει τονίζοντας ότι «οι Λακατόν και Βασάλ είναι ριζοσπαστικοί και τολμηροί μέσα από τη λεπτότητά τους, εξισορροπώντας μια σεβαστή αλλά απλή προσέγγιση στο δομημένο περιβάλλον».

«Η καλή αρχιτεκτονική είναι ανοιχτή. Ανοιχτή στη ζωή, ανοιχτή στην ενίσχυση της ελευθερίας του καθενός. Δεν πρέπει να είναι επιδεικτική ή επιβλητική, αλλά πρέπει να είναι οικεία, χρήσιμη και όμορφη, ικανή να στηρίζει ήσυχα τη ζωή που θα λάβει χώρα μέσα σε αυτήν», παρατηρεί η Αν Λακατόν, η πρώτη γαλλίδα αρχιτέκτονας που κερδίζει το Πρίτζκερ. Μέσω του σχεδιασμού τους σε έργα ιδιωτικής κατοίκησης και κοινωνικής στέγασης, πολιτιστικών και ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, δημόσιων χώρων και πολεοδομικής ανάπτυξης, οι Λακατόν και Βασάλ επανεξετάζουν τη βιωσιμότητα εμμένοντας στην άποψή τους να μην κατεδαφίζουν προϋπάρχουσες δομές, αλλά να σχεδιάζουν αφού πρώτα καταγράψουν το ήδη υπάρχον κτιριακό απόθεμα.

ΟΧΙ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΔΑΦΙΣΗ. Η προσέγγισή τους ανανεώνει τις προσδοκίες του μοντερνισμού για βελτίωση της ζωής των πολλών καθώς το γαλλικό στούντιο δημιουργεί παρεμβάσεις που «ανταποκρίνονται στις κλιματολογικές και οικολογικές συνθήκες της εποχής μας, όπως και στις κοινωνικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, ιδιαίτερα στον τομέα της αστικής στέγασης». Η έννοια της βιωσιμότητας διατρέχει την αρχιτεκτονική τους, ενώ οι ίδιοι πιστεύουν στην αρχή της μηδαμινής κατεδάφισης αναζητώντας την ευκαιρία να αναβαθμίσουν και να μεταμορφώσουν, διατηρώντας τα κτιριολογικά χαρακτηριστικά μιας κατασκευής.

Ενα από τα αξιόλογα μεγάλης κλίμακας έργα τους είναι ο μετασχηματισμός του La Tour Bois le Prêtre στο Παρίσι, το οποίο οι δύο αρχιτέκτονες υλοποίησαν το 2011. Πρόκειται για έναν πύργο 96 εργατικών κατοικιών σε 17 ορόφους που χτίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Οι αρχιτέκτονες αύξησαν τα εσωτερικά τετραγωνικά μέτρα κάθε διαμερίσματος αφαιρώντας την αρχική πρόσοψη από σκυρόδεμα και επεκτείνοντας το κτίριο για να σχηματίσουν βιοκλιματικά μπαλκόνια. Τα κάποτε περιορισμένα σαλόνια επεκτάθηκαν τώρα προς τις νέες ευέλικτες σε χώρο βεράντες, αποκτώντας μεγάλα παράθυρα για απεριόριστη θέα στην πόλη. Η μεταμόρφωση του La Tour Bois le Prêtre και ο ανάλογος μετασχηματισμός του Grand Parc που ακολούθησε στο Μπορντό επαναπροσδιόρισαν όχι μόνο την αισθητική της αρχιτεκτονικής κοινωνικής στέγασης, αλλά και τις δυνατότητες τέτοιων κοινοτήτων εντός της αστικής γεωγραφίας. Ο εκσυγχρονισμός των διαμερισμάτων και των κοινόχρηστων χώρων συνέβη χωρίς να εκτοπιστούν οι ένοικοι με κόστος το ένα τρίτο του ποσού που θα χρειαζόταν για να κατεδαφιστεί το παλιό κτίριο και να χτιστεί ένα νέο από την αρχή.

Στα 30 χρόνια της κοινής τους καριέρας η Αν Λακατόν και ο Ζαν – Φιλίπ Βασάλ έχουν χτίσει γνωρίζοντας πώς να παρέμβουν με τα πιο οικονομικά μέσα. «Η κατεδάφιση είναι μια βραχυπρόθεσμη απόφαση ευκολίας», έχει δηλώσει η Αν Λακατόν. «Είναι σπατάλη πολλών πραγμάτων – σπατάλη ενέργειας, σπατάλη υλικού και σπατάλη ιστορίας. Επιπλέον, έχει πολύ αρνητικό κοινωνικό αντίκτυπο. Για εμάς, είναι μια πράξη βίας».

ΣΤΟ PALAIS DE TOKYO. Με ανάλογη χειρουργική προσέγγιση δούλεψαν τα πολιτιστικά τους προγράμματα, δημιουργώντας μια ποιητικά ρεαλιστική μορφή στους εσωτερικούς χώρους του πολιτιστικού οργανισμού σύγχρονης τέχνης Palais de Tokyo στο Παρίσι. Στη διάρκεια αρκετών χρόνων χάραξαν και δημιούργησαν μια παράξενα γοητευτική ακολουθία εκθεσιακών χώρων δουλεύοντας εσωτερικά το κέλυφος ενός μνημειακών διαστάσεων εκθεσιακού κτιρίου της δεκαετίας του 1930. Η χειρονομία των Λακατόν και Βασάλ στο Palais de Tokyo βασίστηκε στην ιδέα το εσωτερικό να μοιάζει με την εμπειρία εξερεύνησης κατά τη διάρκεια μιας αρχαιολογικής ανασκαφής.

Στη βορεινή γαλλική πόλη της Δουνκέρκης ανέλαβαν και μετέτρεψαν ένα μεταπολεμικό εργοστάσιο ναυπήγησης πλοίων σε κέντρο τεχνών. Αλλά αποφάσισαν ότι η μεγαλοπρεπής αίθουσα πλοίων ήταν πολύ δυναμικός χώρος για να τον αλλοιώσουν και να τον γεμίσουν με νέους ορόφους από χώρους εκθέσεων. Γι’ αυτό επέλεξαν να χτίσουν ένα πανομοιότυπο κτίριο δίπλα του, χρησιμοποιώντας ημιδιαφανή υλικά για να δημιουργήσουν το αποτέλεσμα ενός αιθέριου διδύμου. Το συναρπαστικό κενό της αίθουσας έμεινε άδειο, δημιουργώντας ένα δραματικό σκηνικό για παραστάσεις και εκδηλώσεις.

«Δουλειά μας είναι να επιλύουμε περιορισμούς και προβλήματα και να βρίσκουμε χώρους που μπορούν να δημιουργήσουν χρήσεις, αισθήματα και συναισθήματα. Στο τέλος αυτής της διαδικασίας και όλης αυτής της προσπάθειας πρέπει να υπάρχει ελαφρότητα και απλότητα», εξηγεί ο Βασάλ.