Μια πρωτόγνωρη επέτειος

Το περασμένο Σάββατο, στο κέντρο της Αθήνας, λίγοι ήταν οι ηθοποιοί που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών για τη συμπλήρωση ενός χρόνου από το κλείσιμο των θεάτρων. Μέλη του Διοικητικού και του Πειθαρχικού Συμβουλίου του ΣΕΗ και καλλιτέχνες από άλλους χώρους κράτησαν τα πανό με πολιτικά και άλλα  μηνύματα και περπάτησαν από τα Προπύλαια ως το Σύνταγμα. Μικρός ο αριθμός, λίγες οι φωνές.

Μια παράξενη επέτειος, πρωτόγνωρη και σίγουρα δυσάρεστη, ήταν αυτή της 14ης Μαρτίου για τον κόσμο του θεάματος: κλειστά τα θέατρα, κλειστές οι μουσικές σκηνές, κλειστοί οι κινηματογράφοι, όπως και τα μουσεία και οι αρχαιολογικοί χώροι. Κλειστός, με λίγα λόγια, ο πολιτισμός, με ελάχιστα τα χρονικά διαλείμματα που άνοιξαν για να υποδεχθούν το περιορισμένο, λόγω υγειονομικών μέτρων, κοινό. Μια χρονιά τόσο διαφορετική όσο και απρόβλεπτη. Ποια νοσηρή φαντασία θα το είχε ποτέ φανταστεί αυτό; Κι όμως, συνέβη.

Αυτή η μεγάλη περιπέτεια με τον κωδικό «Κορωνοϊός» εξακολουθεί, έναν χρόνο μετά, να κρατά κατεβασμένα τα ρολά στους χώρους της τέχνης. Προκάλεσε κι εξακολουθεί να προκαλεί πολλά και μεγάλα προβλήματα, ενώ έφερε στην επιφάνεια κι άλλα, χρόνια, θαμμένα κάτω από κακές συνήθειες και παγιωμένες αντιλήψεις. Με την αγωνία και την ελπίδα μαζί για την επανεκκίνηση, όταν και όποτε οι συνθήκες το επιτρέψουν, οι 365 ημέρες που πέρασαν αφήνουν το δικό τους αποτύπωμα, αρνητικό κυρίως, συνοδευόμενο ωστόσο με κάποιες θετικές αποχρώσεις. Κάπου ανάμεσα στα συν και τα πλην το θέατρο θα προσπαθήσει να ισορροπήσει για να περάσει στην πολυπόθητη επόμενη μέρα.

Για τους ανθρώπους του χώρου, καλλιτέχνες, παραγωγούς, τεχνικούς, αυτή η «νεκρή» χρονιά τούς στέρησε το βασικότερο: εισοδήματα, μεροκάματα, μισθούς, και μαζί, κάτι εξίσου βασικό, τη δημιουργικότητά τους, σχεδόν κάθε μορφής δράση και φυσικά την επαφή τους με το κοινό. Το θέατρο στο ραδιόφωνο που δειλά δειλά ξεπρόβαλε και η εναλλακτική του live streaming δεν κάλυψαν το κενό. Εβαλαν όμως τα θεμέλια για την επόμενη μέρα.

ΕΝΑ «ΑΛΛΟ» ΣΕΗ. Και είναι η ίδια αυτή χρονιά που έφερε ένα ανανεωμένο και πιο δραστήριο Σωματείο, γέννημα της πανδημίας. Φτιάχθηκε ένα ΣΕΗ λιγότερο κομματικό, πιο ανθρώπινο, πιο φιλάνθρωπο, με διάθεση να βοηθήσει, να συμβουλέψει, να προσφέρει. Ενα ΣΕΗ στις προθέσεις του οποίου είναι το «για όλους». Μαζί ακολούθησε και μια προσπάθεια καταγραφής του χώρου, ένα Μητρώο Καλλιτεχνών, με στόχο την εσωτερική οργάνωση και την ομαλοποίηση των συνθηκών εργασίας.

Το ίδιο αυτό δωδεκάμηνο οδήγησε και στο ελληνικό #MeToo του θεάτρου: Αν και ουδείς μπορεί να το βεβαιώσει, ωστόσο η έκρηξη των καταγγελιών, που αισιοδοξεί να οδηγήσει στην «κάθαρση», μοιάζει να οφείλει πολλά στον εγκλεισμό που ήρθε ως επακόλουθο της πανδημίας. Από τη στιγμή που τα στόματα άνοιξαν, κι όπως φαίνεται έχουν ανοίξει για τα καλά, μια νέα μέρα φαίνεται να ανατέλλει. Ενα θέατρο απαλλαγμένο – ει δυνατόν – από κάθε μορφής βία, λεκτική, σωματική, ψυχολογική, σεξουαλική παρενόχληση, εκμετάλλευση του αδυνάμου, χυδαιότητα και κατάχρηση εξουσίας, ίσως πια να μην αποτελεί ουτοπία.

Τίποτα ωστόσο δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο. Η επέτειος των κλειστών θεάτρων βρίσκει τον χώρο σε ένταση και αναβρασμό. Θα χρειαστούν χρόνος, ψυχραιμία και διαρκής επαγρύπνηση, ώστε οι νέες, υπό διαμόρφωση, συνθήκες να βρουν δίοδο και διέξοδο. Κάθε μορφής διχασμός οφείλει να υποχωρήσει. Κι αυτό είναι το πιο δύσκολο. Γιατί το θέατρο, όσο ομαδικό «άθλημα» κι αν είναι, απαρτίζεται από μονάδες που έχουν τα δικά τους χαρακτηριστικά και ως άνθρωποι και ως καλλιτέχνες.

Σκηνική ευγένεια
Ο Ντίνος Ηλιόπουλος, πέρα από το αδιαμφισβήτητο ταλέντο του, την υποκριτική ποιότητα που διέθετε, τη στόφα του μεγάλου καλλιτέχνη, το χιούμορ και την καλλιέργειά του, έχει καταγραφεί και ως η επιτομή της σκηνικής ευγένειας: ένας δανδής του θεάτρου, που ξέρει να παίζει, να χορεύει και να τραγουδάει, ένας Ευρωπαίος Φρεντ Αστέρ, μια εκλεπτυσμένη μορφή που φέρει έναν πολιτισμό. Μπορεί οι νεότερες γενιές να μην τον πρόλαβαν στη σκηνή, όμως η κινηματογραφική κληρονομιά που μας έχει αφήσει αρκεί για να επιβεβαιώσει αυτό το διαφορετικό που τον χαρκτήριζε.
Η φυσική σκηνική ευγένεια δεν ανήκει στα προαπαιτούμενα ενός ηθοποιού, γιατί πολύ απλά αυτό ή το ’χεις ή δεν το ’χεις. Κι αν δεν το ’χεις, αλίμονο, μπορείς, ως επίκτητο στοιχείο, να το ενσωματώσεις. Ωστόσο η εσωτερική πηγή αυτής της ευγένειας ξεχωρίζει. Εμπεριέχει μια συστολή μαζί με μια δειλία, όχι ως προς την έκφραση, αλλά ως προς την προβολή του εγώ. Ο Ηλιόπουλος δεν προέβαλλε τον εαυτό του, δεν «φώναζε» τη διαφορά του, δεν διαφήμιζε την πραμάτεια του. Την είχε μέσα του, και άρα τη διέθετε απλόχερα στο κοινό, χωρίς να το σκεφθεί, χωρίς τσιγκουνιές. Ετσι, οι ερμηνείες του εκτός από ταλέντο παρείχαν και ψυχική ανάταση.
Δεν ήταν ο μόνος σκηνικά «ευγενής», αλλά σίγουρα ήταν από τους λίγους, τους πολύ λίγους με αυτή τη φινέτσα. Ενδεχομένως να ήταν και θέμα καταγωγής, μόρφωσης, παιδείας – γεννήθηκε (το 1913) στην Αλεξάνδρεια, έζησε στη Μασσαλία, έμαθε γαλλικά και αγγλικά, σπούδασε εμπορικές επιστήμες πριν βρει τον δρόμο της τέχνης του.
«Τι σπουδαίος! Τι φανταστικος κλόουν! Αυτό θα πει θέατρο!» είχε πει για τον Ντίνο Ηλιόπουλος ο μέγας Βασίλης Λογοθετίδης –και είχε δίκιο. Επαιζε και χόρευε σαν να πετούσε, χωρίς κανέναν στόμφο, χωρίς καμία επιτήδευση…
Το βράδυ του περασμένου Σαββάτου ο Θανάσης Αλευράς «υποδύθηκε»(;), «μιμήθηκε»(;) τον Ντίνο Ηλιόπουλο σε μια σκηνή από την ταινία «Τρεις κούκλες κι εγώ» στο «Your Face Sounds Familiar» του ANT1 (φωτογραφία): έπαιξε, τραγούδησε, χόρεψε. Και μαζί με το ταλέντο του, ο βραβευμένος με Χορν ηθοποιός έφερε πάνω στο πλατό την αύρα και τον αέρα αυτής της ποιότητας, της φινέτσας και της σκηνικής ευγένειας. Κι αν δεν είναι προαπαιτούμενο για έναν ηθοποιό, είναι ζητούμενο για το κοινό – και αποδεικνύεται τόσο σπάνιο…