Οταν η αρχιτεκτονική συναντά την ποίηση

Το τράβηξα τυχαία από τη βιβλιοθήκη, και ανοίγοντάς το, διάβασα την ιδιόχειρη αφιέρωσή της, γραμμένη την ίδια ακριβώς ημέρα, πριν από δέκα χρόνια, στις 6 Φεβρουαρίου του 2011. Το κράτησα στα χέρια μου, αναπολώντας μέσα από μια ολόκληρη διαδρομή σαράντα χρόνων, την εικόνα της να εναλλάσσεται σε διαφορετικούς χρόνους και τόπους. Από την πρώτη μας γνωριμία στο γραφείο της στην οδό Μπενάκη, μέχρι την τραγική στιγμή του τελευταίου αποχαιρετισμού στο κοιμητήριο. Εικόνες από τα ταξίδια και τις συνεργασίες μας, στον χώρο της, εκεί που ατελείωτες ώρες σκυμμένη στο σχεδιαστήριο, συνέθετε με τα χρωματιστά κραγιόνια της, ποιητικές εικόνες αρχιτεκτονικής, κρατώντας παράλληλα σημειώσεις σε μικρά χαρτάκια και ανατρέχοντας στους αγαπημένους της ποιητές και συγγραφείς, που τα βιβλία τους τη συντρόφευαν πάντα δίπλα της. Αυτή η σεμνή και ευαίσθητη προσωπικότητα, που τη συνδέουμε πάντα με τον σύντροφό της Δημήτρη Αντωνακάκη, θεωρώντας τους σαν ένα αδιάσπαστο δημιουργικό ζευγάρι, είχε τη δική της ξεχωριστή δυναμική παρουσία. Ηταν ο άνθρωπος που με μια ανείπωτη διακριτικότητα, με το χαμόγελο, τη ματιά της και τον ευγενικό της λόγο, κατηύθυνε και στήριζε με τον δικό της τρόπο το γραφείο, παραμένοντας σταθερά μια ήρεμη δύναμη δημιουργίας και ισορροπιών στην καθημερινότητα ενός πολυσύνθετου και πολυπρόσωπου εργαστηρίου αρχιτεκτονικής.

Παρέμενε αφοσιωμένη και προσηλωμένη από νωρίς το πρωί μέχρι αργά τη νύχτα στις μελέτες του γραφείου, γράφοντας παράλληλα εξαιρετικά κείμενα, όπως αυτά που περιλαμβάνονται στο εικονιζόμενο βιβλίο που μας αφιέρωσε, με τίτλο «Κατώφλια 100+7 χωρογραφήματα», που δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ», από το 1998 έως το 2009. Κείμενα που συμβάλλουν στην κατανόηση της ουσίας της αρχιτεκτονικής, γιατί πίστευε ότι χρειάζεται στ’ αλήθεια κουράγιο και αντοχή για να κρατήσουμε μέσα στις δυσκολίες της ισοπεδωμένης καθημερινότητας, την αρχιτεκτονική στο επίπεδο που της αξίζει. Εγραφε ασταμάτητα η Σουζάνα, τεκμηριώνοντας θεωρητικά τις μελέτες, έχοντας αμέτρητες διαλέξεις στο ενεργητικό της, συμμετέχοντας σε συνέδρια, μεταφράζοντας βιβλία και αρθρογραφώντας σε αρχιτεκτονικά περιοδικά. Η Σουζάνα είχε τη δική της γραφή που λειτουργούσε συμπληρωματικά με τον Δημήτρη, κρατώντας ισορροπίες και αντιμετωπίζοντας με ευγένεια και σεμνότητα την κυριαρχούσα άποψη για τη θέση της γυναίκας σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία, που σπάνια αποδέχεται και καταξιώνει τη γυναίκα αρχιτέκτονα, που μοχθεί στο σχεδιαστήριο και στο εργοτάξιο και παράλληλα λειτουργεί και ως σύζυγος και μητέρα.

Η ελληνική αρχιτεκτονική χρωστά πολλά στη Σουζάνα Αντωνακάκη, όχι μόνο για το καταξιωμένο αρχιτεκτονικό της έργο, αλλά και για τον διδακτικό της λόγο που συνυπάρχει αρμονικά προκαλώντας και μια αδιαμφισβήτητη διεθνή αναγνώριση.

ΤΑ ΚΑΤΩΦΛΙΑ. Μέσα από τον θεωρητικό της λόγο, μια σειρά από έννοιες και προβληματισμούς έχουν συμβάλει στην εξέλιξη και τις μεταμορφώσεις της ελληνικής αρχιτεκτονικής σκέψης, όχι μόνο για τους ειδικούς αλλά και για το ευρύτερο κοινό. Δεν είναι τυχαίο που τα «κατώφλια», επιλέγονται ως τίτλος της συλλογής των δημοσιευμένων στον Τύπο κειμένων της. Γιατί το κατώφλι για τη Σουζάνα αποτελεί και ένα πολύτιμο εργαλείο της αρχιτεκτονικής, ένα παρέμβλημα ανάμεσα στο εσωτερικό και εξωτερικό, είναι ο τόπος του δισταγμού και της επιθυμίας, της υποδοχής και της αναμονής και ορίζει την κρίσιμη διαλεκτική σχέση του ανοιχτού κλειστού, του οικείου και το ανοίκειου.

Για τη Σουζάνα «Η αρχιτεκτονική είναι και πρέπει να είναι κτισμένη ποίηση». Η συμμετοχή του χρώματος στο αρχιτεκτονικό έργο είναι θεμελιώδης. Από τα πρώτα χρόνια της γνωριμίας μας, θαύμασα την τόλμη της στην εικαστική χρωματική επεξεργασία των σχεδίων της, μέσα από πολλαπλές εναλλαγές. Και κυρίως μαζί της σε επιβλέψεις, απολάμβανα πώς ζωντάνευαν τα κτίσματα, κάτω από το ελληνικό φως, όταν επί τόπου δίπλα στους μαστόρους, προσδιόριζε τον σωστό τόνο, καθορίζοντας τις αναλογίες της έγχρωμης σκόνης και των επιλεγμένων χρωμάτων, συχνά ενσωματωμένων στον σοβά, μέσα από σειρά δειγμάτων μέχρι να καταλήξει. Μια γοητευτική διαδικασία που διδάχτηκα από τη Σουζάνα και ακολουθώ μέχρι σήμερα. Το χρώμα στο αρχιτεκτονικό έργο είναι καίριο στοιχείο για την επεξεργασία των ορίων και αποτελεί την πιο σημαντική συμβολή της Σουζάνας, στη σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική που δυστυχώς σταδιακά οδηγείται τα τελευταία χρόνια στην αφαίρεση και την καθιέρωση του λευκού και του γκρι.

Η Σουζάνα ξεχώρισε. Αφιέρωσε τη ζωή της στην αρχιτεκτονική ιδωμένη μέσα από την ποίηση, τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία, αφήνοντας και ένα ισχυρό συγγραφικό αποτύπωμα που θα μας συντροφεύει στο διηνεκές.

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί εδώ και δέκα χρόνια τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία