Μια συνάντηση που δεν έγινε ποτέ

υνηθίζουμε να λέμε ότι ακόμα και ο τηλεφωνικός κατάλογος μπορεί να γίνει θεατρική παράσταση αν υπάρχει ηθοποιός με φωνή και ταλέντο, αν ο σκηνοθέτης διαθέτει μια ευφάνταστη ματιά. Δεν αποκλείεται να ισχύει. Κι έχουμε δει επί σκηνής έργα και παραγωγές που διασκευάστηκαν και πέτυχαν, κι ας μην είχαν τα συστατικά και τη δομή θεατρικού έργου. Ο 20ός αιώνας, ιδίως οι τελευταίες του δεκαετίες, πρωτοτύπησαν στον τομέα αυτόν, εκτός αλλά και εντός Ελλάδας. Ποίηση και λογοτεχνία προσέφεραν στο παγκόσμιο κοινό μεγάλες στιγμές συγκίνησης, κάτι που δεν στερηθήκαμε ούτε εμείς μέσα στους τέσσερις τοίχους της χώρας μας…

Ποιος θα ξεχάσει το «Αμάρτημα της μητρός μου» του Βιζυηνού από την Αννα Κοκκίνου που άνοιξε δρόμο λαμπρό, την «Ημερη» του Ντοστογέφκσι από τον Βογιατζή, ή τον «Ηλίθιο» του κορυφαίου ρώσου συγγραφέα από τον Λιβαθινό (επί Πειραματικής του Εθνικού), και πόσα ακόμα. Με πιο πρόσφατο το παράδειγμα της σκηνικής εκδοχής της ποίησης από το δίδυμο Στρατή Πασχάλη και Δημήτρη Τάρλοου με τη «Δόξα Κοινή».

Πράγματι, η ποίηση μπορεί να γίνει παράσταση. Αρκεί να υπάρχει ένα υπόστρωμα ουσιαστικής θεατρικής επεξεργασίας, που να αναδεικνύει αυτό καθαυτό το πρωτότυπο υλικό, δίνοντας προτεραιότητα στη γλώσσα. Και όχι να το χρησιμοποιεί ως μέσο προσωπικής σκηνοθετικής κατάθεσης με πρόσχημα τον πειραματισμό, αγνοώντας τη γλώσσα, τον στίχο, τον ρυθμό.

Στην παράσταση του Εθνικού Θεάτρου που έκανε πρεμιέρα μέσω livestreaming στη Σκηνή «Ελένη Παπαδάκη» του Rex, το περασμένο Σάββατο το βράδυ, καμία συνάντηση ποίησης και θεάτρου δεν πραγματοποιήθηκε: «Οι ελεύθεροι πολιορκημένοι» του Διονυσίου Σολωμού από τον Θάνο Παπακωνσταντίνου – δική του η σύλληψη και η σκηνοθεσία – αποτέλεσαν μια επιλογή με άστοχο αποτέλεσμα.

Δεν αρκεί η επέτειος των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση ως πρόσχημα, δικαιολογία ή αιτιολογία. Ούτε αρκεί η εκδοχή μιας εικαστικής ερμηνείας, ενδεδυμένης με κινησιολογικά και ηχητικά στοιχεία. Ενα από τα κορυφαία ποιητικά έργα δεν αποδίδεται ως «ατμόσφαιρα» και το ζήτημα δεν είναι ούτε πατριωτικό ούτε εθνικό.

ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ. Εργο ζωής του Σολωμού, «Οι ελεύθεροι πολιορκημένοι» τον απασχόλησαν περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο, από το 1824 ώς το 1847. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο ηρωικός αγώνας των Μεσολογγιτών κατά τη δεύτερη πολιορκία της πόλης τους (1825-1826) και φτάνει ως την ηρωική έξοδο, την νύχτα της 10ης προς την 11η Μαρτίου του 1826. Το έργο δεν ολοκληρώθηκε ποτέ: βασίζεται σε τρία Σχεδιάσματα – με χειρόγραφα αποσπάσματα – και πραγματεύεται τις μεγάλες ιδέες της δόξας, του έθνους, της πατρίδας, του αγώνα και της ελευθερίας.

Εξαίρεση στο εγχείρημα αποτέλεσε η ερμηνεία του Αντώνη Μυριαγκού, στον ρόλο του ποιητή. Ο ηθοποιός – από τους στενούς συνεργάτες του Θεόδωρου Τερζόπουλου και της μεθόδου του – προσπάθησε να κρατήσει ζωντανό ό,τι η σκηνοθετική άποψη επέτρεψε. Δεν ήταν όμως αρκετό. Ούτε η πρωτότυπη μουσική του Δημήτρη Σκύλλα που ξεχώρισε, προσδίδοντας στο θέαμα τη μοναδική ίσως σύνδεσή του με το πνεύμα του ποιητή.

Στην αυλή του Καμπανέλλη
Το 2022 ανακηρύχθηκε επισήμως από το υπουργείο Πολιτισμού σε Ετος Καμπανέλλη: Από τον προσεχή Δεκέμβριο, και συγκεκριμένα από τις 2 του μηνός που συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννησή του στη Νάξο, θα ξεκινήσουν οι επετειακές εκδηλώσεις. Μορφές όπως αυτή του Ιάκωβου Καμπανέλλη δεν χρειάζονται «υπενθύμιση». Ωστόσο ένα έτος αφιερωμένο στον κορυφαίο έλληνα μεταπολεμικό συγγραφέα τιμά ουσιαστικά τον ίδιο του τον τόπο.
Θεμελιωτής του σύγχρονου νεοελληνικού θεάτρου ο Καμπανέλλης αποτύπωσε με τα έργα του την ελληνική κοινωνία με τους ανθρώπους και τις έγνοιες τους. Οι ήρωές του, ένας συνδυασμός απελπισίας και ελπίδας, ματαίωσης και προσδοκίας, παραμένουν εξαιρετικά γνώριμοι και οικείοι. Αποδίδοντας τη ζωή τους με ρεαλισμό, συνδύασε τα μεγάλα συναισθήματα και τα πάθη με τους καθημερινούς ήρωες μιας διπλανής πόρτας. Γι΄αυτό και χωρίς καμία αμφιβολία το έργο του και ο ίδιος κατατάσσονται στους κλασικούς.
Ηθοποιός ήθελε να γίνει ο Καμπανέλλης αν και ποτέ δεν κατάλαβε τι τον έσπρωξε στο θέατρο. Κι αν δεν ακολούθησε το σανίδι, τον απορρόφησε τελικά η σκηνή. Ηταν 24 ετών, το 1946, όταν παρακολούθησε τον «Γυάλινο Κόσμο» του Τενεσί Ουίλιαμς σε σκηνοθεσία Καρόλου Κουν, στο τότε θέατρο Αλίκη. Μια «ιστορική» παράσταση με τον Κουν να παίζει τον ρόλο του Τομ και την Ελλη Λαμπέτη, Λώρα (Λάουρα). Μαγεύτηκε από την παράσταση και από το «θαύμα» που είχε δει να εξελίσσεται μπροστά στα μάτια του. Αλλωστε από τη μετέπειτα επαφή του με τον Κουν «γεννήθηκαν» οι σημαντικές θεατρικές στιγμές, ξεκινώντας από την «Αυλή των Θαυμάτων», που επέτρεψαν στο νεοελληνικό έργο να μπει στο θέατρο από την κεντρική πόρτα.
Ο Καμπανέλλης είχε μέσα του ένα αίσθημα Θεάτρου, δίνοντας μια σκηνική διάσταση στις προσωπικές του εμπειρίες και αναζητήσεις. Παράλληλα ακολουθούσε και ο Καμπανέλλης της ζωής, άμεσος, ευγενής, ευαίσθητος και χαριτωμένος, ανήσυχος, θαρραλέος και σεμνός. Μια βαθιά, ριζωμένη μέσα του, αγάπη για τον άνθρωπο, ήταν η προσωπική του αφετηρία, η δική του αυλή. Και σ΄αυτή την αυλή είναι καλό να επιστρέφουμε όσο πιο συχνά μπορούμε. Κάπου εκεί κρύβονται, ακόμα, θαύματα…