Το αρχαίο «CERN» της Αλεξάνδρειας

Η Αλεξάνδρεια, «η μεγάλη πόλις», ιδρύθηκε από τον Αλέξανδρο τον Μέγα το 331 π.Χ., λίγο πριν ο μακεδόνας στρατηλάτης εγκαταλείψει την Αίγυπτο όπου είχε εδραιώσει την κυριαρχία του και την είχε οργανώσει πολιτικά και στρατιωτικά υπό την εξουσία του. Και ενώ ξεδιπλωνόταν η εκστρατεία του Αλεξάνδρου στην Περσία, η Αλεξάνδρεια μεγάλωνε και έθετε τις βάσεις της μετέπειτα ακμής της, που επιβεβαιώθηκε λίγο αργότερα, μετά τον θάνατό του, όταν έγινε πρωτεύουσα της Αιγύπτου κατά τη βασιλεία του Πτολεμαίου Α’ Σωτήρα (367-283 π.Χ.), ιδρυτή της δυναστείας των Πτολεμαίων.

Από τα οραματικά έργα που, πιθανότατα, είχε εμπνεύσει στον Πτολεμαίο ο ίδιος ο Αλέξανδρος είναι η Βιβλιοθήκη και το Μουσείο της Αλεξάνδρειας. Τα χρόνια εκείνα, ασφαλώς, η έννοια του Μουσείου δεν παρέπεμπε σε εκθετήριο παλαιότερων έργων τέχνης και τεκμηρίων της ζωής αλλά, όπως λέει ο Στράβων, μέρος των παλατιών «που διαθέτει περίπατο και εξέδρα και έναν μεγάλο οίκο, στον οποίο βρίσκεται το κοινό τραπέζι των φιλολόγων, των ανδρών που είναι μέλη του Μουσείου». Είναι, δηλαδή, ένα κέντρο για τη φιλοσοφία και τις επιστήμες – και ειδικά το Μουσείο της Αλεξάνδρειας μετατράπηκε στο πιο σημαντικό επιστημονικό κέντρο της αρχαιότητας, όπου εκτός της φιλοσοφίας καλλιεργήθηκαν ακόμα η γλώσσα, η γεωγραφία και η ιστορία, αλλά και η μηχανική και η τεχνολογία.

Το βιβλίο «Το Μουσείο και η Βιβλιοθήκη των Πτολεμαίων στην Αλεξάνδρεια» είναι ένα πρωτότυπο εγχείρημα έρευνας και ανάδειξης του σημαντικού αυτού κέντρου, για το οποίο, παρά τη σημασία του και μολονότι λειτούργησε επί εννέα αιώνες σε κοσμοπολίτικο περιβάλλον, υπάρχουν ελάχιστες πληροφορίες. Δεν γνωρίζουμε πώς ήταν αρχιτεκτονικά ούτε τον κανονισμό λειτουργίας του. Το μόνο γνωστό είναι ότι επικεφαλής του ήταν ιερείς, ότι τα μέλη του ήταν οικότροφοι κι ότι αμείβονταν από το βασιλικό θησαυροφυλάκιο. Ο συγγραφέας του έργου, ο Κωνσταντίνος Στάικος, ακάματος ερευνητής της πνευματικής συμβολής του ελληνισμού και των επιδράσεών τους σε διάφορες ιστορικές περιόδους, εκμεταλλευόμενος τις πληροφορίες που υπάρχουν από κάθε δυνατή πηγή, ανασυνθέτει με τόλμη την εποχή, φωτίζοντας ό,τι είναι αποδείξιμο αναφορικά με την οργάνωση του Μουσείου, τους πρωτεργάτες του, τους τομείς που υπηρέτησε.

Τα βασικά επιτεύγματα του Μουσείου της Αλεξάνδρειας, κατά τον Στάικο, ήταν τα εξής:

«α. Η συγκέντρωση όλης της αρχαίας ελληνικής γραμματείας σε κάθε διάλεκτο, η αποκατάσταση των κειμένων με φιλολογικούς κανόνες και η έκδοσή τους συνοδευόμενη από υπομνηματισμούς και γλωσσάρια. β. Η συστηματική ταξινόμηση του υλικού κατά συγκεκριμένες θεματικές ενότητες και κατ’ αλφαβητική τάξη, με τρόπο ώστε κάθε λήμμα να αντιπροσωπεύει ένα πλήρες βιογραφικό και εργογραφικό σημείωμα εγκυκλοπαιδικού τύπου. γ. Η συστηματική προσπάθεια μεταγλώττισης στην ελληνική κοινή της ετερόγλωσσης γραμματείας…» (σελ. 121).

Τα πρόσωπα

Ο κατεξοχήν σύμβουλος του Πτολεμαίου ο οποίος αδιαφιλονίκητα συνέβαλε στην οργάνωση του Μουσείου και της Βιβλιοθήκης ήταν ο Δημήτριος ο Φαληρεύς, που έζησε στο αυλικό περιβάλλον από το 307 έως το 280 π.Χ. και κυρίως ασχολήθηκε με τη μελέτη και τον σχολιασμό των ομηρικών επών. Αλλά σε έναν από τους παπύρους της Οξυρρύγχου, μιας περιοχής κοντά στο Φαγιούμ, που βρέθηκαν έπειτα από πολύχρονες ανασκαφές (1895-1934), υπάρχει ένα απροσδόκητο εύρημα: ένας κατάλογος όπου με χρονική σειρά αναγράφονται οι προϊστάμενοι της Βιβλιοθήκης («προέστη της του βασιλέως βιβλιοθήκης», αναγράφεται).

Ποιοι ήσαν αυτοί που προέστησαν της του βασιλέως βιβλιοθήκης; Ο Ζηνόδοτος από την Εφεσο, που ειδικεύτηκε στην επική ποίηση και συνέβαλε στην καταλογογράφηση των έργων του Ομήρου και, ιδίως, στη διαίρεση των ομηρικών επών σε επιμέρους ραψωδίες. Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος (που όμως είχε γεννηθεί στην Αλεξάνδρεια), συγγραφέας του πιο μακροσκελούς έπους που σώζεται από την εποχή του Ομήρου, των Αργοναυτικών. Ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος, ποιητής, κριτικός, φιλόλογος, μαθηματικός, γεωγράφος, ενώ επινόησε μέθοδο για τη μέτρηση της περιφέρειας της γήινης σφαίρας. Ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος, που εξέδωσε τον Ομηρο, τον Ησίοδο αλλά και λυρικούς ποιητές. Ο Απολλώνιος ο Ειδογράφος, κυρίως ταξινομητής των λυρικών ποιημάτων αντιστοιχώντας τα σε μουσικές αρμονίες. Αρίσταρχος ο Σαμόθραξ, συστηματικός αναλυτής κειμένων όπως φαίνεται, για τον οποίο κυκλοφορούσε η φήμη ότι κυκλοφορούσε ατημέλητος και κακοντυμένος («μη ευρύθμως αμπέχεσθαι»). Και πολλοί ακόμα.

Οι στόχοι

Οι Πτολεμαίοι είχαν την πρόθεση «να συγκεντρώσουν καταγραμμένο και μεταφρασμένο στα ελληνικά κάθε έργο από την κοσμική και θρησκευτική παράδοση κάθε λαού της Ανατολής, από τη βόρεια Περσία μέχρι την Ινδία». Διαδεδομένη τα ελληνιστικά χρόνια ήταν η πρακτική της έκδοσης συγγραμμάτων, επινόηση των γραμματικών του Μουσείου, που δεν υποδηλώνει την ίδια ακριβώς διαδικασία με τη σημερινή. Η έκδοση των κειμένων, εκείνη την εποχή, παραπέμπει σε τέσσερα στάδια επεξεργασίας του γραπτού υλικού: «α) την καθεαυτό έκδοση, β) τα υπομνήματα, γ) τις μονογραφίες και δ) τα λεξικά.

Οπως σημειώνει ο Στάικος, «η διαδικασία έκδοσης ενός κειμένου ήταν υπόθεση χρονοβόρα και περιλάμβανε ενδελεχή αντιβολή πολλών παλαιών χειρογράφων που προέρχονταν από διάφορες περιοχές του ελληνικού χώρου». Τότε τέθηκε και το ζήτημα του τονισμού των λέξεων και της στίξης των φράσεων. Στο Μουσείο και τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας η ελληνική γλώσσα ήταν δεσπόζουσα, η γλώσσα εργασίας. Βάση της γλώσσας που γραφόταν ήταν η φυσική εξέλιξη της μεγάλης αττικής διαλέκτου μέσα στο νέο γεωγραφικά διευρυμένο τοπίο. Αλλά στους κύκλους του Μουσείου, η χρήση της μεγάλης αττικής διαλέκτου αμφισβητήθηκε. Κάποιοι λόγιοι από τον 3ο π.Χ. αιώνα στράφηκαν σε παλαιότερες μορφές της ελληνικής.

Στην πορεία, πάντως, κυριάρχησε η λεγόμενη αλεξανδρινή κοινή διάλεκτος, για την οποία δεν υπάρχουν πλούσιες πηγές – και ενδεικτικότερη είναι η μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης από τους Εβδομήκοντα (μέσα του 2ου π.Χ. αιώνα), που υιοθετούσε την τρέχουσα καθομιλουμένη, με ενσωματωμένους ορισμένους εβραϊσμούς. Από τα τέλη του 4ου αιώνα κυριάρχησε η αλεξανδρινή μεγαλογράμματη (ή κεφαλαιογράμματη) γραφή.

Το τέλος

Παρά την ακμή του Μουσείου και της Βιβλιοθήκης, τελικά δεν διασώθηκαν. Μια φήμη, που στηρίζεται σε ένα απόσπασμα έργου του συγγραφέα Αλί Ιμπν αλ Κίφτι, που έζησε τον 12ο και τον 13o αιώνα, θέλει να πυρπολείται η Βιβλιοθήκη από τον χαλίφη Ομάρ των Αράβων.

Ο Στάικος δεν αποδέχεται αυτή την εκδοχή και την καταρρίπτει, θεωρώντας ότι το χρονικό του Αλ Κίφτι «ήταν μάλλον μυθιστορηματικό και διέθετε συμβολικό χαρακτήρα». Πιθανολογεί, όμως, παρακμή και συστηματική «αφαίμαξη του πλούτου της Βιβλιοθήκης», που ξεκινάει από τη ρωμαϊκή κατοχή. Μέρος πολύτιμων συγγραμμάτων καταστράφηκαν και τα βυζαντινά χρόνια, με τους διωγμούς «κατά των εθνικών και των χριστιανών με στόχο την καταστροφή των συμβόλων τους και την απάρνηση της πίστης τους», οπότε και «καταστράφηκαν πολύτιμα συγγράμματα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, με αποτέλεσμα να αποκτήσει μεγαλύτερη αξία το υπόστρωμα, δηλαδή ο παπύρινος κύλινδρος, από το περιεχόμενο» (σελ. 345).

Ο Στάικος περιγράφει ένα άδοξο τέλος – «την τύχη που επιφυλάσσει η μοίρα σε κάθε συλλογή βιβλίων, από τη στιγμή που αρχίζει να μην αντιπροσωπεύει και να μην εξυπηρετεί τον αρχικό προορισμό της». Αλλαξαν οι καιροί. Το βιβλίο είναι ένα επίτευγμα, μια ογκώδης, φροντισμένη έκδοση, με πληθώρα σπανίων απολύτως τεκμηριωμένων εικονογραφήσεων. Ο Κωνσταντίνος Στάικος είναι χαλκέντερος μελετητής και η δουλειά του αξίζει να γίνει ευρύτερα γνωστή.

Κωνσταντίνος
Σπ. Στάικος
Το Μουσείο και η Βιβλιοθήκη των Πτολεμαίων στην Αλεξάνδρεια
Το όραμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου για ένα καθολικό πνευματικό κέντρο
Εκδ. Ατων, Αθήνα 2020, σελ. 510
Τιμή 35 ευρώ