Η διαρκής μνήμη του Ολοκαυτώματος

Ρατσισμός δύο ταχυτήτων; Πριν από περίπου έναν μήνα εκπομπή στο BBC παρουσίασε ανερυθρίαστα ζωντανή απαγγελία του «Burbank with a Baedeker: Bleistein with a Cigar», το ποίημα με τους γνωστούς αντισημιτικούς στίχους του Τ.Σ. Ελιοτ. «Ενώ θεωρείται αδιανόητο να αναμασήσει παρόμοια προσβολή για οποιαδήποτε άλλη μειονότητα», όπως έγραψε πρόσφατα ο Ρόμπερτ Σρίμσλεϊ στους έγκυρους «Financial Times». Γιατί οι Εβραίοι διαρκώς εξαιρούνται από τη διεθνή προστασία των εθνικών μειονοτήτων; Με αυτό το σκεπτικό ιδρύθηκε η Διεθνής Συμμαχία για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος. Η Ελλάδα αναλαμβάνει την προεδρία της Συμμαχίας για τη φετινή χρονιά στο τέλος αυτού του μήνα. Ο Λεόν Σαλτιέλ συμμετέχει ως μέλος της ελληνικής αντιπροσωπείας, ως εκπρόσωπος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος και ως ερευνητής του Ολοκαυτώματος.

Ταυτόχρονα, το βιβλίο «Μη με ξεχάσετε» (εκδόσεις Αλεξάνδρεια) που ο ίδιος επιμελήθηκε θα κυκλοφορήσει τον Ιούνιο στα αγγλικά με τίτλο «Do not forget me» από τον οίκο Berghahn. Παρουσιάζει τα γράμματα τριών μανάδων (Σαρίνα Σαλτιέλ, Ματίλντα Μπαρούχ, Νεάμα Καζές) από το γκέτο της Θεσσαλονίκης στους γιους τους στην Αθήνα. Ολες εκτοπίστηκαν στο Αουσβιτς και θανατώθηκαν. Η αγγλική έκδοση εμπλουτίζεται με επιπλέον επιστολές. Την προλογίζει ο γνωστός διώκτης των ναζί Σερζ Κλάρσφελντ. Ισως επικαιροποιηθεί και η ελληνική έκδοση καθώς σιγά-σιγά εξαντλείται.

Τα πρώτα γράμματα ανακαλύφθηκαν από τον ιστορικό Λεόν Σαλτιέλ κατά τη διάρκεια πρωτογενούς ιστορικής έρευνας για το διδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας που ξεκίνησε το 2011 με θέμα το Ολοκαύτωμα στη Θεσσαλονίκη (εκδόθηκε στα αγγλικά με τίτλο The Holocaust in Thessaloniki, Routledge 2020). Δεν φανταζόταν ότι θα έβρισκε πενήντα επιστολές γραμμένες από τρεις μητέρες με κοινό μοτίβο, θέμα, περίοδο και τόπο. «Θεώρησα αυτό το υλικό πολύ σημαντικό για να το συμπεριλάβω απλώς ως υποσημείωση στο διδακτορικό μου».

ΟΙΚΕΙΟ ΕΝΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΓΕΓΟΝΟΣ. Το «Μη με ξεχάσετε» γνώρισε ανέλπιστη απήχηση. Προσφάτως, στα διαδικτυακά Δημήτρια η πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου εμφανώς συγκινημένη διάβασε αποσπάσματα. Χρησιμοποιήθηκε στα ελληνικά σχολεία, διασκευάστηκε χοροθεατρικά στην Κύπρο, γίνεται ντοκιμαντέρ. Ασκεί γοητεία για τα «αγνά συναισθήματα που μεταφέρει», το πανανθρώπινο μήνυμα της μητρικής αγάπης. Τη γενναιότητα και ασίγαστη δύναμή της όταν ο θάνατος καραδοκεί. Καθιστά οικείο ένα αφηρημένο, ιστορικό γεγονός.

Οι μητέρες είχαν στείλει τα παιδιά τους στην ιταλοκρατούμενη Αθήνα. Ο γιος συμβολίζει «την αχτίδα ελπίδας». Βαθμιαία όμως οι μητέρες αντιλαμβάνονται ότι τα ασφυκτικά βαγόνια ζώων όπου στοιβάζουν τους συντοπίτες τους χωρίς φαγητό και νερό δεν οδηγούν σε στρατόπεδα εργασίας αλλά μαζικής εξόντωσης. Ο τόνος των επιστολών μεταβάλλεται, «ο χαρακτήρας γίνεται καταθλιπτικός, καταλαβαίνουν ότι οι μέρες τους είναι μετρημένες. Χρησιμοποιούν όρους όπως θάνατος, εξόντωση, τελευταία ώρα, μοιραία στιγμή. Γίνονται τα αποχαιρετιστήρια λόγια της μητέρας στον γιο» διευκρινίζει ο επιμελητής. Μια μάνα δίνει συμβουλές που κανονικά αρμόζουν την ημέρα του γάμου.

Τυχαία ανακάλυψαν το ελληνικό βιβλίο δύο συγγενείς της Μπαρούχ και της Καζές που κατοικούν στο Παρίσι. Παρέδωσαν στον Σαλτιέλ επιστολές των γιων προς τις μανάδες, οι οποίες όμως επιστράφηκαν στους αποστολείς (διότι οι μητέρες είχαν ήδη εκτοπιστεί). Με την εμπλουτισμένη, αγγλική έκδοση ολοκληρώνεται το επιστολογραφικό αυτό υλικό καθώς τα γράμματα «κλείνουν κενά και αποσαφηνίζουν καταστάσεις», επισημαίνει ο Σαλτιέλ.

Ο ίδιος κατάγεται από τη Θεσσαλονίκη. Ο ένας παππούς του κατέφυγε στους αντάρτες στην περιοχή της Εύβοιας. Ο άλλος κρύφτηκε σε χριστιανούς πρόσφυγες σε βουνά στις Σέρρες κοντά στα βουλγαρικά σύνορα. Η υπόλοιπη οικογένεια του τελευταίου οδηγήθηκε στο Αουσβιτς και εξοντώθηκε. Η μία γιαγιά βρέθηκε επίσης στην Εύβοια. Η άλλη κρύφτηκε σε χριστιανικό σπίτι της Αθήνας. Η στάση του τοπικού πληθυσμού εγείρει ερωτήματα. Αποτέλεσε το αντικείμενο της διδακτορικής έρευνας του Σαλτιέλ. «Τα ποσοστά θανάτου στη Θεσσαλονίκη ξεπερνούν το 90%. Στη Θεσσαλονίκη δεν υπάρχουν μαζικές προσπάθειες διάσωσης, όπως ας πούμε πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα με τη συνδρομή του αρχιεπισκόπου και του αστυνομικού διευθυντή Αγγελου Εβερτ. Αντίθετα εποφθαλμιούν τις περιουσίες, εποφθαλμιούν τη δύναμη». Από τα ανώτατα στρώματα δεν υπάρχει οργανωμένη αλληλεγγύη, πράγμα που μετακυλίεται και στις κατώτερες τάξεις. «Οι Γερμανοί εξυπηρετούν για αυτούς ορισμένα συμφέροντα» υπογραμμίζει ο Σαλτιέλ. Το θέμα έχει θίξει πολύπλευρα ο Μαρκ Μαζάουερ στη «Σκοτεινή Ηπειρο» και στην «Πόλη των Φαντασμάτων» με περισσότερη σαφήνεια.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΕΔΡΙΑ. Η Διεθνής Συμμαχία για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος ιδρύθηκε πριν από 20 χρόνια με συμμετοχή σήμερα από 34 χώρες. Συγκεντρώνει κυβερνητικούς φορείς, μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας και εμπειρογνώμονες που ασχολούνται με τη διατήρηση της μνήμης, φαινόμενα αντισημιτισμού, τις δεσμεύσεις της Διακήρυξης της Στοκχόλμης (2000), τις εκκρεμότητες των περιουσιών inter alia. «Τώρα όλα τα μάτια στρέφονται στην Ελλάδα» παρατηρεί ο ιστορικός. Η ελληνική προεδρία πήρε τη σκυτάλη από τη Γερμανία. Θα πραγματοποιηθούν (διαδικτυακά;) σύνοδοι τον Ιούνιο στην Αθήνα και τον Νοέμβριο στη Θεσσαλονίκη.

Ως ανθεκτικός «ιός», ο αντισημιτισμός παραμένει αθέατα (;) παρών. «Υπάρχει πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια, προηγείται του Ιησού. Νομίζω ότι ξεκινάει από το ότι ο εβραϊκός λαός ήταν διασπορικός, κρατούσε τα ήθη και έθιμά του ενώ ζούσε παράλληλα με άλλους πληθυσμούς. Εγινε ο άλλος, ο διαφορετικός. Ξέρετε, οι Εβραίοι είναι οι Σιωνιστές, οι πλούσιοι, ο μυστικός κύκλος, οι Μασόνοι που διοικούν τον κόσμο και επίσης οι φτωχοί και οι κομμουνιστές. Είναι ό,τι θες να είναι. Ο Εβραίος προσαρμόζεται στα μέτρα του αντισημίτη». Στον πρόλογο της αγγλικής έκδοσης του «Μη με ξεχάσετε» με την εξαιρετικά συμβολική πέννα του ο Κλάρσφελντ σημειώνει: «Αυτά τα γράμματα συγκινούν βαθύτατα, όχι μόνο διότι γνωρίζουμε τι συνέβη αφού γράφτηκαν αλλά και επειδή φοβόμαστε το αβέβαιο μέλλον» (ελεύθερη μετάφραση). Εχει σημασία να διαβαστούν «για να αποφασίσουμε πού οφείλουμε να δεσμευτούμε ώστε να μην ξαναβρεθούμε στην ίδια θέση».