«Οταν αφεθούμε στην τυχαιότητα, τα πράγματα κάπως προχωράνε»

Ραντεβού στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού, στο Κολωνάκι. Λίγες ημέρες πριν συμπληρωθεί ένας χρόνος από την επιβολή του πρώτου απαγορευτικού στην Αθήνα εξαιτίας της πανδημίας, η είσοδος στους χώρους τού – ακόμη κλειστού – μουσείου ανακινεί την προσωπική δεξαμενή συναισθημάτων και αναμνήσεων. Η συνάντηση με τα ποικίλα εκθέματά του πάντα λειτουργούσε καταλυτικά. Στο τρίτο επίπεδο του μουσείου, στην αίθουσα όπου μέχρι πρότινος παρουσιάζονταν τα μόνιμα εκθέματα του 19ου αιώνα, στήνεται η έκθεση «Ο κύριος Ροβινσώνας Κρούσος έμεινε σπίτι. Περιπέτειες σχεδιασμού σε συνθήκες κρίσης». Καθώς μεγάλο μέρος από τα μόνιμα εκθέματα έχουν μεταφερθεί στην Πειραιώς 138 για την επετειακή έκθεση «1821. Πριν και Μετά», τα νέα έργα σύγχρονων ελλήνων καλλιτεχνών θα εκτίθενται στη θέση τους. Η επιμελητική ιδέα της Πολύνας Κοσμαδάκη και του Κωστή Βελώνη προτείνει μέσω των νέων έργων μια νέα χρήση των χώρων των μόνιμων συλλογών που βρίσκονται σε μεταβατικό στάδιο.

Γι’ αυτό και οι άδειες προθήκες, τα κενά βάθρα στον εκθεσιακό χώρο αποκτούν μια άλλη διάσταση. Καθώς οι τοίχοι γεμίζουν με έντονα ή αμυδρά χρώματα από τα νέα έργα, η Πολύνα Κοσμαδάκη, επιμελήτρια μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης και υπεύθυνη του τμήματος ζωγραφικής στο Μουσείο Μπενάκη, δίνει λύσεις για την εγκατάσταση του κυρίου Ροβινσώνα.

«Ο κλασικός τρόπος έκθεσης σε ένα μουσείο έχει να κάνει με το τι βλέπει και πώς το βλέπει ο θεατής – επισκέπτης. Πώς χρησιμοποιούνται οι βιτρίνες, γενικότερα ο εκθεσιακός μηχανισμός του. Αυτή τη στιγμή έφυγαν τα έργα, έμειναν οι βιτρίνες, τα φώτα, τα ταμπελάκια, κάτι μικροί αριθμοί. Δεν πειράξαμε τίποτα και κατά κάποιον τρόπο καλέσαμε τους καλλιτέχνες να το χρησιμοποιήσουν αυτό ως μέρος του έργου. Αντιστροφή λοιπόν είναι το εξής: ενώ στις προηγούμενες εκθέσεις τα αντικείμενα αυτά υποδέχονται, εδώ γίνεται χρήση αυτού του μηχανισμού ως τμήμα του επιμελητικού πρότζεκτ και πολλές φορές των ίδιων των έργων. Η προθήκη δηλαδή πολλές φορές γίνεται μέρος του έργου».

Δείχνετε με αυτόν τον τρόπο την αναχώρηση της συλλογής του μουσείου για μια άλλη έκθεση, ενώ ετοιμάζεται μια νέα έκθεση;

Θα έλεγα ότι μας ενδιαφέρουν σε αυτήν εδώ την έκθεση η έννοια της χρήσης και της επανάχρησης, αλλά και της ανακύκλωσης και της αειφορίας. Το μουσείο ως ζωντανός ανοιχτός χώρος σε διάφορες χρήσεις. Οχι μόνο για τις παραδοσιακές συναντήσεις του με το κοινό. Ενας άλλος χρήσιμος όρος είναι η οικειοποίηση και το πώς οι καλλιτέχνες και οι επιμελητές με αυτή τη χειρονομία καθιστούμε το μουσείο και τους χώρους του (που είναι λίγο απόμακροι) περισσότερο οικεία. Ισως και χώροι λίγο πιο οικιακοί. Γι’ αυτό και λέμε την έκθεση «Ο Ροβινσώνας έμεινε σπίτι». Το μουσείο – σπίτι, το νησί – σπίτι, το σπίτι τελικά όπου κλειστήκαμε όλοι υπό συνθήκες Covid. Είναι μια πολλαπλή ανάγνωση της έννοιας της οικιακότητας και της οικειοποίησης.

Αυτή η έκθεση θα ξενίσει τους φίλους του μουσείου, συνηθισμένους σε ένα παραδοσιακό μουσειακό περιβάλλον;

Δεν νομίζω. Είναι αρκετά μοναδικό αυτό το πείραμα. Η έκθεση προσεγγίζει το ζήτημα της «χειρωνακτικής πρακτικής ως δύναμης», ως δυνατότητας δράσης για τη σχεδιαστική κατανόηση και την καλλιτεχνική αυτονομία. Στο επίκεντρο αυτής της αφήγησης βρίσκεται η έρευνα γύρω από τον Ροβινσώνα Κρούσο ως κατασκευαστή (maker). Η έκθεση αναφέρεται στο παράδειγμα του ήρωα του Ντάνιελ Νταφόε, ο οποίος – ενώ βρέθηκε αρχικά σε αδιέξοδο – επιβεβαιώνει την αξία του όταν αναγκάζεται, υπό συνθήκες κρίσης, να δραστηριοποιηθεί και να καταπιαστεί με πρωτόγνωρα ζητήματα που απαιτούν την επινόηση και την εύρεση λύσεων. Η κριτική δυναμική της χειροτεχνίας, η οποία σχετίζεται με την αναζήτηση αυθεντικότητας και την απόρριψη της μαζικής παραγωγής, γίνεται εδώ μέσο αλλά και στρατηγική πρακτική για τον επαναπροσδιορισμό της παραγωγής του σχεδιασμού.

Ο Ροβινσώνας είχε και τον Παρασκευά. Εσείς έχετε βρει τον Παρασκευά της έκθεσης;

Το μυθιστόρημα είναι ένα παλιό βιβλίο του 1719, που καθόρισε τη νεωτερικότητα. Με απόγειο τη σημερινή μετααποικιοκρατική προσέγγιση, όπου υπάρχει σφοδρή κριτική για τον ήρωα του Νταφόε ως τον απόλυτο αποικιοκράτη. Τα έργα των καλλιτεχνών της έκθεσης δεν έχουν ερμηνευτική σχέση, αλλά ούτε και η επιμελητική προσέγγιση ακολουθεί πιστά το βιβλίο. Ως συνεπιμελητές με τον Κωστή Βελώνη κρατήσαμε την ιδιότητα του ανθρώπου που επιβιώνει μέσα από τον σχεδιασμό. Ο σχεδιασμός του προκύπτει ως αναγκαιότητα και σιγά σιγά γίνεται τρόπος ζωής φτάνοντας στην πολυτέλεια. Οργανώνει τον χρόνο, την καθημερινότητα, τη σχέση με το περιβάλλον, τη σχέση με τους άλλους, μια εικόνα του ιδίου στο πώς βλέπει τον εαυτό του ως κυρίαρχο. Εχουν πολύ μεγάλο ενδιαφέρον οι περιγραφές των αντικειμένων και των τεχνικών που χρησιμοποιεί για να τα φτιάξει. Εχει πολλές πτυχές αυτή η ανάγνωση του Ροβινσώνα.

Τι επιδιώξατε να σχολιάσετε με αυτή την έκθεση;

Θελήσαμε να εδραιώσουμε δύο στάσεις μας απέναντι στη σύγχρονη τέχνη. Το ένα πεδίο αφορά τη σχέση του Μουσείου Μπενάκη ως προς την αξιοποίηση των χειρωνακτικών τεχνών. Ο Αντώνης Μπενάκης υπήρξε πρωτοπόρος συλλέκτης και ερμηνευτής της λαϊκής τέχνης, από εκείνους που πρώτοι αξιοποίησαν τον λαϊκό πολιτισμό και τη χειρωνακτική παράδοση, σε σχέση με την τότε μοντέρνα τέχνη και την ελληνικότητα, συμβάλλοντας στην πρόσληψη του μοντερνισμού στη δεκαετία του ’30 με στοιχεία από την τοπική παράδοση. Επομένως, η σχέση του μουσείου με τη χειροτεχνία και το πώς έρχεται σε διάλογο με τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή είναι ένα από τα πεδία σχολιασμού. Το δεύτερο που μας ενδιέφερε ήταν να χαρτογραφηθεί μια συγκεκριμένη κατεύθυνση στην ελληνική σκηνή καλλιτεχνών. Εκείνοι οι οποίοι ενδιαφέρονται για την κατασκευή, τον σχεδιασμό, την πολιτική του σχεδιασμού, τα όρια τέχνης και ζωής, τέχνης και καθημερινού αντικειμένου, τον πειραματισμό με τα υλικά, την υλικότητα. Αυτή η γενεαλογική χαρτογράφηση έφερε 36 καλλιτέχνες που η δουλειά τους χαρακτηρίζεται από αυτά τα στοιχεία, αντιπροσωπεύοντας καθιερωμένους και πρωτοεμφανιζόμενους καλλιτέχνες της δεκαετίας του ’90 έως τους σημερινούς 25άρηδες.

Με την έκθεση του Ροβινσώνα δίνετε και συνέχεια στην πρακτική του μουσείου ότι εξακολουθεί να παρακολουθεί τη σύγχρονη τέχνη;

Οι συνέργειες του μουσείου με ιδρύματα τέχνης όπως το ΔΕΣΤΕ, το ΝΕΟΝ, άλλες μεμονωμένες συνεργασίες με καλλιτέχνες που έχουμε παρουσιάσει στο κέντρο ΜΕΝΤΗΣ, στο Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης ή στο Μουσείο Χατζηκυριάκου – Γκίκα με έργα καλλιτεχνών στο πλαίσιο της documenta υπογραμμίζουν το γεγονός ότι το μουσείο έχει μια ιστορία διαλόγου με καλλιτέχνες της σύγχρονης τέχνης. Προσπαθούμε να γίνεται στο πλαίσιο ενός προγράμματος, το οποίο – όσο γίνεται – συνδιαλέγεται και ίσως μερικές φορές ανατρέπει την εικόνα που έχουμε για τις ίδιες τις συλλογές του. Προσωπικά λέω ότι δεν είμαι επιμελήτρια σύγχρονης τέχνης σε ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης, αλλά σε ένα ιστορικό μουσείο ελληνικού πολιτισμού. Το πρόγραμμα που κάνω για τη σύγχρονη τέχνη έχει στοιχεία του θεσμού στο πλαίσιο του οποίου εργαζόμαστε. Αυτές οι εκθέσεις σύγχρονης τέχνης αντιστοιχούν στον ρόλο αυτού του μουσείου και συνδιαλεγόμαστε με αυτή με ιστορική ματιά σε σχέση με τον ελληνικό πολιτισμό και τις αφηγήσεις του, σε σχέση με τις ταυτότητες. Είναι η πρώτη φορά που μέλος της επιμελητικής ομάδας του Μουσείου Μπενάκη κάνει έκθεση της ελληνικής σκηνής καλλιτεχνών, της οποίας η θεματική άπτεται ακριβώς των ερευνητικών ενδιαφερόντων του μουσείου.

Είχατε επιμεληθεί και την έκθεση για τον εκδότη των «Cahiers d’ Art» Christian Zervos.

Ηταν μια έκθεση ερευνητική, θεσμική, με έργα που έφτασαν από γαλλικό μουσείο, με όλους τους καθιερωμένους τρόπους αφήγησης. Με ενδιαφέρουν οι εκθέσεις που έχουν θεωρητικό υπόβαθρο και μια σχέση αναστοχασμού με την Ιστορία. Με την αναθεώρηση κάποιων πρωταγωνιστών της ιστορίας του μοντερνισμού, της ιστορίας των μουσείων. Γι’ αυτό και λέω ότι πρώτα είμαι ιστορικός – ερευνητής και μετά επιμελήτρια τέχνης. Αυτή τουλάχιστον είναι η δική μου εικόνα και συνδέεται με τα ενδιαφέροντά μου για τον υλικό πολιτισμό, τη σχέση αρχαιολογίας – σύγχρονης τέχνης, με μια μεθοδολογία πιο εθνογραφική. Το ενδιαφέρον λοιπόν για τον Zervos ξεκίνησε με αφετηρία τον υποτιμημένο κριτικό τέχνης ελληνικής καταγωγής, θέλοντας να αναδείξω την πρωτοποριακή σκέψη και μεθοδολογία του. Ταυτόχρονα στην περίπτωσή του έβρισκα και μια αντιστοιχία σε σχέση με πράγματα που με ενδιαφέρουν ως προς τον τρόπο που προσέγγιζε μεθοδολογικά, στο ίδιο πλαίσιο λόγου, τα αρχαία αντικείμενα, τη μοντέρνα τέχνη της εποχής του και μια εικονογραφική αφήγηση με εθνογραφικό υπόβαθρο, την οποία επιχειρούσε μέσα από τη φωτογραφία. Με έναν συνδυασμό έρευνας και καλλιτεχνικής ελευθερίας. Γι’ αυτό και λέω ότι εκθέσεις σαν τον «Ροβινσώνα» λειτουργούν ως αφορμή απενοχοποίησης. Πάντα χωράνε πιο εμπειρικές και δημιουργικές αφηγήσεις, ακόμη και αν επιχειρούμε τολμηρούς αναχρονισμούς.

Διακρίνω μια κόντρα μεταξύ της μεθοδολογίας του ιστορικού μυαλού και της καλλιτεχνικής ελευθερίας της επιμελήτριας;

Για μένα αλληλοσυμπληρώνονται αυτές οι ιδιότητες. Πατάω και στα δύο με μεγάλη αστάθεια. Αλλά αυτή η αστάθεια είναι το ενδιαφέρον. Δεν πιστεύω ούτε στη σταθερότητα ούτε στη βεβαιότητα. Δεν ξέρω αν πέτυχε το πείραμα με την έκθεση του Ροβινσώνα. Αλλά δεν πειράζει κι αν δεν πέτυχε. Γιατί όταν αφεθούμε στην αστάθεια, στην τυχαιότητα και στη συγκυρία κατά κάποιον τρόπο τα πράγματα προχωράνε. Aλλωστε στην Covid εποχή που ζούμε το σημαντικό είναι να προχωράμε. Δεν το εννοώ εξελικτικά, αλλά να είμαστε σε μια ροή, να κάνουμε πράγματα, να συναντιόμαστε.