Η ζωή είναι σύγκρουση και χάος

Η απαισιοδοξία που διακρίνει το έργο του Λουίτζι Πιραντέλλο έχει μια συμβολική εξήγηση. Τη χρονιά που γεννήθηκε, μια επιδημία χολέρας σκότωσε στη Σικελία 53.000 ανθρώπους, έναντι συνολικού πληθυσμού 2,4 εκατομμυρίων. Ως μέτρο σύγκρισης, αρκεί να αναφερθεί ότι οι νεκροί στη Σικελία από την Covid-19 είναι 3.500, έναντι συνολικού πληθυσμού 5 εκατομμυρίων.

Η παντελής έλλειψη κατανόησης ανάμεσα στους πρωταγωνιστές των διηγημάτων του μεγάλου θεατράνθρωπου, πάλι, έχει τις ρίζες της στις δικές του εμπειρίες από το σεξ. Οπως γράφει στο τελευταίο τεύχος του New York Review of Books ο βρετανός συγγραφέας και καθηγητής λογοτεχνίας Τιμ Παρκς, όταν ο νεαρός Λουίτζι μπαίνει μια μέρα κρυφά σε ένα νεκροτομείο για να δει πώς είναι ένα γυμνό γυναικείο σώμα, πέφτει πάνω σε ένα ζευγάρι που κάνει έρωτα. Στα είκοσί του πιάνει τον πατέρα του να κάνει σεξ με την ανιψιά του και τη φτύνει στα μούτρα. Στον τελευταίο χρόνο του σχολείου, στο Παλέρμο, τα φτιάχνει με μια ξαδέλφη του κατά πέντε χρόνια μεγαλύτερή του, εξοργίζοντας τον πατέρα του που κάνει τα πάντα για να τους χωρίσει, στέλνοντάς τον τελικά στη Βόννη. Εκεί, ο Λουίτζι σοκάρεται από το πόσο άνετες είναι οι κοπέλες. Οταν η φιλία του με την κόρη της σπιτονοικοκυράς του καταλήγει στο σεξ, χάνει κάθε ιδέα για κείνη.

Τελικά παντρεύεται μια πανέμορφη γυναίκα που του προξένεψε – ποιος άλλος – ο πατέρας του, κόρη ενός πλούσιου στενού του συνεργάτη. Τη λένε Αντονιέτα Πορτουλάνο και έχει περάσει τα νεανικά της χρόνια σε μοναστήρι. Στις φλογερές επιστολές που της στέλνει, της λέει ότι υπάρχουν δύο Πιραντέλλο, «ο μεγάλος εγώ και ο μικρός εγώ», o ένας λιγομίλητος και εσωστρεφής, ο άλλος πολυλογάς και αστείος, που «βρίσκονται συνεχώς σε πόλεμο». Pathos e beffa, πάθος και φάρσα. Η ένταση που χαρακτηρίζει τη σχέση τους είναι εξίσου μεγάλη με το χάσμα που τους χωρίζει. Για χρόνια αποκαλούν ο ένας τον άλλον «εχθρό». Η Αντονιέτα τον ζηλεύει παθολογικά. Μια μέρα τον κατηγορεί για αποπλάνηση της κόρης τους, οδηγώντας την τελευταία σε απόπειρα αυτοκτονίας.

Οι άνθρωποι έρχονται κοντά για να κάνουν πόλεμο. Το 1918, ο Λουίτζι και ο μεγαλύτερος γιος του ξεγελούν την Αντονιέτα και καταφέρνουν να την κλείσουν σε άσυλο. Είναι πεισμένοι πως δεν υπάρχει άλλη λύση. Ο Πιραντέλλο το μετανιώνει αμέσως και τη θέλει πίσω. Τρία χρόνια αργότερα, στο «Εξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα», ο άνδρας λέει για τον χωρισμό του με τη γυναίκα του: «Το σπίτι μου, κύριε, χωρίς εκείνη… ξαφνικά ήταν άδειο. Ηταν ο εφιάλτης μου· αλλά γέμιζε το σπίτι μου».

Στο διήγημα «Η γάτα, η καρδερίνα και τα αστέρια» (1917), από το βιβλίο του Πιραντέλλο «Stories for the Years» που παρουσιάζει ο Παρκς στο ΝYRB, ένα ηλικιωμένο ζευγάρι χάνει την εγγονή που μεγάλωνε και στρέφει την αγάπη του στην καρδερίνα της. Η γιαγιά την κλείνει στο κλουβί για να την προστατεύσει, αλλά ο παππούς την απελευθερώνει για να κυκλοφορεί στο σπίτι όπως του είχε πει η εγγονή του. Μια μέρα αφήνουν κατά λάθος το παράθυρο ανοιχτό, η γάτα του γείτονα αρπάζει το πουλί και ο παππούς παίρνει το όπλο του. Τα αστέρια λάμπουν από ψηλά, αλλά «δεν βλέπουν – γι’ αυτό μπορείτε να είστε σίγουροι – τις φτωχές σκεπές αυτού του μικρού ορεινού χωριού».

Η ζωή είναι σύγκρουση και χάος. Η διαπίστωση αυτή του Πιραντέλλο υπαγορεύει τις πολιτικές του επιλογές. «Χρειαζόμαστε έναν μεγάλο καπετάνιο για τον αυριανό πόλεμο», διακηρύσσει το 1909. Η επιτυχία του στο θέατρο έρχεται τη στιγμή ακριβώς που εμφανίζεται ο Μουσολίνι για να επιβάλει την τάξη σε μια άναρχη Ιταλία. Οι δύο άνδρες συναντιούνται το 1923 και έναν χρόνο αργότερα ο Πιραντέλλο εντάσσεται στο Φασιστικό Κόμμα. «Είμαι φασίστας εδώ και τριάντα χρόνια», δηλώνει το 1926.

Με φασιστική χρηματοδότηση θα στήσει στη Ρώμη το Teatro dell’ Arte, καλώντας τους ηθοποιούς του να μπαίνουν στο πετσί του ρόλου τους. Το 1934 θα του απονεμηθεί το Νομπέλ Λογοτεχνίας. Και έναν χρόνο αργότερα θα προσφέρει το χρυσό του μετάλλιο για τους σκοπούς του πολέμου της Ιταλίας στην Αιθιοπία. «Ο εγκέφαλος αυτού του μεγάλου έργου», θα πει, αναφερόμενος στον πόλεμο και τον Μουσολίνι, «είναι και ο ίδιος ένας Ποιητής που γνωρίζει πολύ καλά τι κάνει». Η τέχνη και η σύγκρουση γίνονται ένα.

Στο μυθιστόρημά του Ενας, κανένας και εκατό χιλιάδες, που θεωρείται η ισχυρότερη δήλωσή του για τη συστηματική ακατανοησία, ο πρωταγωνιστής πεθαίνει πάμφτωχος, αλλά σε μια βουδιστική έκσταση. Ο Πιραντέλλο δεν κινδυνεύει από κάτι παρόμοιο: μέχρι το τέλος θα γράφει και θα προκαλεί, θα προσβάλλεται και θα επαινεί, θα επαινείται και θα προσβάλλει, συντηρώντας τη φήμη του με θεατρικά έργα, διηγήματα και νουβέλες.