Ο «Παλιάτσος» που δεν μπορούσε να εκδικηθεί

Πολζουνκώβ είναι το επώνυμο του ήρωος στο μικρό, τραγικό διήγημα του Φ. Ντοστογιέφσκι, το οποίο μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Γ. Σημηριώτη με τον τίτλο Ο Παλιάτσος (¹).

Αρκετοί από τους ήρωες του Ντοστογιέφσκι φαίνονται αφελείς ή βλάκες στην κοινωνική πραγματικότητα, ενώ ουσιαστικώς διαθέτουν μία μεγάλη και αθώα ψυχή. Με αυτή την σκέψη μπορεί κι ο Πολζουνκώβ να θεωρηθεί μακρινός πρόγονος του πρίγκιπα Μίσκιν ή του ανώνυμου τύπου στο Υπόγειο. Είναι επίσης ρομαντικός και ονειροπόλος. Ο ανώνυμος τού Υπογείου λέγει πως είχε τόσο μεγάλη αγάπη για τα ονειροπολήματά του, ώστε δεν είχε ανάγκη να τα συνδέσει με τους ανθρώπους, γιατί αυτό θα ήταν περιττή πολυτέλεια (²).

Και εδώ η φανταστική ζωή περιφρονεί την πραγματική. Το δράμα του Πολζουνκώβ στηρίζεται σε ένα πρωταπριλιάτικο αστείο. Ο ήρωάς μας κάνει ένα αθώο αστείο, που ο πονηρός προϊστάμενός του το γυρίζει εναντίον του. Ετσι ο ήρωάς μας μένει χωρίς εργασία και χρήματα, μόνος με συντροφιά στο σπίτι την τυφλή γιαγιάκα του. Βγάζει το μεροκάματό του, υποδυόμενος τον αστείο, τον καραγκιόζη. Στο ρωσικό κείμενο υπάρχει η πτώση της λέξης «σσουτομ», όπου «σσουτ» σημαίνει ο αστείος, ο γελωτοποιός. Ισως γι’ αυτό δόθηκε και στην ελληνική μετάφραση ο τίτλος Παλιάτσος.

Ο συγγραφεύς γράφει πως ο ήρωας του διηγήματος είχε τόσο παράξενη όψη, που προκαλούσε τον γέλωτα. Φοβόταν τους ακροατές του που τον κορόιδευαν, μολονότι σε αυτές τις κοροϊδίες χρωστούσε την συντήρησή του. Ηταν ο παλιάτσος όλου του κόσμου, γράφει ο Ντοστογιέφσκι θέλοντας ίσως να δώσει στον ήρωά του ένα μεγαλείο που δεν είχε, γιατί δεν ήταν ο παλιάτσος όλου του κόσμου, αλλά ενός συγκεκριμένου ακροατηρίου, από το οποίο δεχόταν πειράγματα και ενίοτε σβερκιές. Μία διαμαρτυρία και υπερηφάνεια γεννιόταν μέσα του ακριβώς στις στιγμές που αισθανόταν το γελοίο της κατάστασής του. Γελοιότητα αλλά και υπερηφάνεια συνάμα. «Το ξαναλέω, είμαι υπερβέβαιος πως η αντίθεση προερχόταν από κάποια αξιοπρέπεια που τού ‘χε μείνει, κάποια βαθιά και λεπτή ευαισθησία, και όχι από την θλιβερή πρόβλεψη πως θα μπορούσε να τον διώξουν με τις κλωτσιές και δεν θα κατόρθωνε τότε να δανεισθεί μερικά λεφτά από τους ακροατές του». Βαθιά και λεπτή ευαισθησία κρύβουν οι ντοστογιεφσκικοί ήρωες, κι ας ξεγελά μερικές φορές το παρουσιαστικό τους. Αυτή η λεπτή ευαισθησία σχετίζεται και με έναν μαζοχισμό. Μήπως δεν ήταν μαζοχιστής και ο τύπος του Υπογείου, όταν περνώντας από ένα καπηλειό είδε από το φωτισμένο παράθυρο κάποιους να χτυπιούνται με τις στέκες του μπιλιάρδου και να πετούν έναν από το παράθυρο. Τόσο είχε ζηλέψει τον άνθρωπο που πέταξαν, ώστε ήθελε να μπει στην αίθουσα του μπιλιάρδου, να μαλώσει και να τον πετάξουν έξω. Φυσικά αυτό δεν συνέβη.

«Η ιστορία που θα σας διηγηθώ, κύριοι, εμπόδισε να πετύχει ο γάμος μου», άρχισε να λέει ο Πολζουνκώβ. Από κάτω ακούστηκαν φωνές και πειράγματα. «Γάμος;» πετάχτηκε κάποιος, «πολύ θα ήθελα να γνωρίσω την κυρία Πολζουνκώβ!» Ολοι γέλασαν.

Η ιστορία είχε συμβεί πριν έξι χρόνια και ήταν παραμονή πρωταπριλιάς. Πήγε στο σπίτι του Θεοδώρου Νικολάγιεβιτς που ήταν προϊστάμενός του, ο οποίος του έδωσε ένα μάτσο χαρτονομίσματα, χίλια πεντακόσια ρούβλια, για να αποσύρει την εις βάρος του καταγγελία. Ο Πολζουνκώβ τού έδωσε τα ένοχα χαρτιά.

Δωροδοκία! του φώναξαν οι ακροατές του. Εκβιασμός! Του έδωσες ένα μάτσο χαρτιά και πήρες χαρτονομίσματα.

Ο ανθρωπάκος επέμενε πως δεν δωροδοκήθηκε ποτέ, ήταν η πρώτη του φορά, γιατί είχε μεγάλη οικονομική ανάγκη. Αλλωστε ο προϊστάμενος πάντα έτσι κανόνιζε τις υποθέσεις του. Υστερα αυτός γνωρίζοντας την αθώα καρδιά του Πολζουνκώβ τού προκάλεσε τύψεις αναφέροντάς του πως τον είχε σαν παιδί του, ενώ εκείνος θέλησε να τον καταγγείλει. Ο Πολζουνκώβ έκλαιγε μπροστά του ζητώντας συγχώρεση, και ο πονηρός προϊστάμενος που ξεγλιστρούσε σαν χέλι από τις κακοτοπιές, έδειξε μεγαλοψυχία και τον… συγχώρησε. Του έταξε μάλιστα και την κόρη του για νύφη, η οποία εν γνώσει των γονέων και του Πολζουνκώβ είχε ερωτικές δοσοληψίες με ένα αξιωματικό, αγοραστή αλόγων του στρατού, ο οποίος την παράτησε και μάλλον με καρπό στην κοιλιά. Ομως ο ιπποτικός Πολζουνκώβ τής πήγαινε ρομάντζα και ζαχαρωτά, και προσπαθούσε να της φαίνεται διασκεδαστικός.

«Η ανθρώπινη κουταμάρα είναι άπειρη, θα ξέρετε κι εσείς κάτι», είπε στο ακροατήριό του. Μολονότι δηλαδή τα καταλάβαινε όλα, η αγαθή του ψυχή τον προέτρεπε να βοηθήσει την οικογένεια του προϊσταμένου του. Μήπως την ίδια συγχώρεση δεν έδειχνε κι ο πρίγκιπας Μίσκιν στον καθένα που τον έβλαπτε ή στην Ναστάσια Φιλίπποβνα, αν και γνώριζε την σχέση της με τον Ραγκόζιν.

Το διήγημα Ο Πολζουνκώβ γράφτηκε το 1848, Το υπόγειο το 1864, και το μυθιστόρημα Ο Ηλίθιος το 1869. Προηγείται λοιπόν η μικρογραφία του Χριστού, του απώτερου προγόνου του ρώσου κατάξανθου και καταγάλανου Χριστού, του Λέοντος Νικολάγιεβιτς Μίσκιν. «Τι βρώμικο χαρακτήρα που έχω ωστόσο», θα πει ο παλιάτσος. «Μου τα κλέβουν σχεδόν όλα κι εγώ με καλή καρδιά προσφέρω και τα ρέστα. Ελα, πάρετε κι αυτό! Μου δίνουν ένα μπάτσο κι εγώ στρέφω και το άλλο μάγουλο, σαν το σκυλί μού πετούν μια φόλα κι εγώ ρίχνομαι να φιλήσω όλο τον κόσμο. Να όπως τώρα: με κοροϊδεύετε, κάτι ψιθυρίζετε μεταξύ σας εις βάρος μου· το καταλαβαίνω· όταν θα σας ανοίξω την καρδιά μου, θα με γελοιοποιήσετε, κι όμως αν και το ξέρω, σας διηγούμαι τις ιστορίες της· ωστόσο κανένας δε μ’ αναγκάζει να το κάνω, μα σας παίρνω γι’ αδελφούς μου, για τους καλύτερούς μου φίλους. Χε χε χε!».

Πόση διαύγεια, επίγνωση και αυτοσαρκασμός δίπλα στην αθώα ψυχή! Τον παρέσυρε το γέλιο του που έσμιξε με τα γέλια του ακροατηρίου. Υστερα τους είπε πως θέλοντας να παίξει τον ρόλο ενός ουτιδανού, έγραψε μία επιστολή προς τον προϊστάμενο, όπου φαρδιά – πλατιά φάνταζε η υπογραφή του, και στην οποία εξηγούσε πως δεν θέλει την κόρη του, και δεν ήθελε να υπηρετεί πλέον έναν τέτοιο προϊστάμενο. Οταν ο τελευταίος την διάβασε με αλλαγμένο το χρώμα του προσώπου του, ρώτησε τον ήρωά μας για την σημασία της επιστολής, κι αυτός φώναξε «πρωταπριλιά Θεόδωρε Μιχαήλοβιτς», γελώντας και παίζοντας σαν παιδάκι. Η οικογένεια δεν καλοδέχτηκε το πρωταπριλιάτικο αστείο, ενώ εκείνος μετανιωμένος έκλαιγε και τους αγκάλιαζε. Ωστόσο τον θεωρούσαν ακόμη γαμπρό τους, παράγγειλαν τα δαχτυλίδια κι έμενε να ορίσουν ημερομηνία γάμου.

Προσκλητήρια ακόμη δεν είχαν τυπώσει, διότι ο προϊστάμενος περίμενε έναν επιθεωρητή από την Πετρούπολη. Επωφελούμενος από αυτήν την αναμονή ο προϊστάμενος τού φόρτωσε όλες τις δουλειές του: λογαριασμούς, εκθέσεις, έλεγχο βιβλίων, προσθέσεις. Οταν τελείωσε όλη αυτή η εργασία της τακτοποίησης, έφτασε ένας αγγελιοφόρος από τον πενθερό του να τον πληροφορήσει πως είχε αρρωστήσει. Ο Πολζουνκώβ έτρεξε αναστατωμένος και τον βρήκε με το κεφάλι στα σεντόνια, δεμένο με επιδέσμους βουτηγμένους στο ξίδι, να μεμψιμοιρεί πως θα πεθάνει και θα άφηνε σύζυγο και θυγατέρα. Υστερα εκείνος του εκμυστηρεύτηκε πως υπήρχε έλλειμμα στο ταμείο, όμως ο υπαίτιος δεν ήταν αυτός αλλά ο Ματέγιεφ που ήταν απένταρος. Του είπε όμως πως προτιμούσε να θεωρηθεί αυτός υπεύθυνος, λόγια που συντάραξαν την αθώα ψυχή του παλιάτσου (ας τον πούμε με ολόκληρο το όνομά του: Ιωσήφ Μιχαήλοβιτς Πολζουνκώφ). Τελικώς, μετά από μία σύντομη και σπαραξικάρδια στιχομυθία, ο προϊστάμενος ζήτησε εμμέσως τα λεφτά για την αναίρεση της καταγγελίας, κι ο Πολζουνκώβ έτρεξε να τα επιστρέψει. «Πάρε τα πατέρα μου» είπε. «Λείπουν μόνον πενήντα ρούβλια που ξόδεψα για τις μικρές μου ανάγκες». Υστερα ο προϊστάμενος του είπε να γράψει μία αίτηση με παλαιότερη ημερομηνία, στην οποία να τον παρακαλεί να αναφέρει πως εκείνα τα πενήντα ρούβλια ήταν μία προκαταβολή για τον μισθό του. Μόνον έτσι θα τα δικαιολογήσω στους ανωτέρους μου, συμπλήρωσε. Ο Πολζουνκώβ έκανε ό,τι τον είχε διατάξει. Την επόμενη ημέρα όμως έλαβε ένα χαρτί με μία επίσημη σφραγίδα. Ηταν η αποδοχή της παραίτησής του. Του έγραφαν επίσης να παραδώσει τα βιβλία και τους λογαριασμούς και να πάει στο καλό.

Στον μετέπειτα διάλογο, όπου διαμαρτύρεται στον προϊστάμενό του, εκείνος του απαντά, πως ναι, υπογράψατε την παραίτησή σας την πρώτη Απριλίου. Ματαίως προσπαθούσε να τον πείσει πως εκείνη η αίτηση ήταν ένα πρωταπριλιάτικο αστείο. Ο Θεόδωρος Νικολάγιεβιτς του έκανε κήρυγμα λέγοντας πως δεν αστεΐζονται με τα πράγματα της υπηρεσίας και πως τέτοιες συμπεριφορές οδηγούν στην Σιβηρία. Υστερα του ομολόγησε πως ήταν βιαστικός, γιατί μόλις αγόρασε ένα σπίτι και θα έπρεπε να το επισκευάσει. Ο Πολζουνκώβ έτρεξε σπίτι του και φωνάζοντας στην γιαγιά του είπε πως ήταν χαμένοι, ενώ εκείνη ούρλιαζε, χωρίς να γνωρίζει την αίτία. Την επομένη ημέρα ο υπηρέτης του προϊσταμένου, του έφερε ένα κλουβί όπου μέσα του πηδούσε ένας μπούφος. Ηταν το δώρο που έκανε ο ήρωάς μας στην αρραβωνιαστικιά του. Του το έστειλαν μαζί με ένα μπιλιέτο, όπου έγραφε: Πρωταπριλιάτικος!

– Και τι έγινε μετά; ρωτούσε περίεργο το ακροατήριο. Τους απάντησε πως συνάντησε μία ημέρα τον προϊστάμενό του κι ήθελε να του σπάσει τα μούτρα για τις ψευτιές και την ανανδρία του.

– Λοιπόν;

– Δεν το κατόρθωσα!

Ετσι θα πει αργότερα και ο ανώνυμος ήρωας του Υπογείου (³) για το θέμα της εκδίκησης (στο 3ο κεφάλαιο). Ο Ντοστογιέφσκι διακρίνει τους ανθρώπους σε δύο είδη. Είναι οι άνθρωποι που τους κυριεύει το αίσθημα της εκδίκησης, δηλαδή οι κανονικοί άνθρωποι, που μόνον αυτήν έχουν στον νου τους και την πραγματοποιούν. Και οι άλλοι είναι οι άνθρωποι με την υπερτροφική συνείδηση που δεν θα μπορέσουν να εκδικηθούν ποτέ.

Ο Πολζουνκώβ του διηγήματος δεν είναι ένας συνηθισμένος παλιάτσος: δεν διηγείται στο ακροατήριό του ιστορίες που είχε ακούσει ή ανέκδοτα και αινίγματα, αλλά φανερώνει γυμνή και ανάγλυφη την ψυχή του στους ανθρώπους, περιγράφοντας συγχρόνως σε μικρογραφία έναν κόσμο, όπου το κακό, η πικρία και το ψεύδος εξοντώνουν μία αγαθή καρδιά και διάθεση ρίχνοντας την στο επίπεδο του Παλιάτσου, ακριβώς γιατί δεν μπορούσε να εκδικηθεί.

(¹) Φ. Ντοστογιέφσκι, Ο Παλιάτσος, μτφρ. Γιώργη Σημηριώτη, έκδοση Σ. Φωτιάδη, οδός Σόλωνος 99, Αθήνα 1954 και έκδοση Κοροντζή, Αθήνα 1979.

(²) Φ. Ντοστογιέφσκι, Σημειώσεις από το Υπόγειο, μτφρ. Ελένη Λαδιά – Τατιάνα Ντίκο, εκδόσεις Αρμός 2003.

(³) Αυτόθι. Σε ολόκληρο το 5ο κεφάλαιο αναλύεται το θέμα της εκδίκησης.