Γεννά η πανδημία λαϊκισμό;

Σύμφωνα με ένα στερεότυπο που αγαπάμε να καταναλώνουμε, ο κόσμος έχει αλλάξει την τελευταία 20ετία. Τουλάχιστον τέσσερις φορές. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008, το Προσφυγικό του 2015. Η τέταρτη φορά συμβαίνει τώρα. Είναι η πανδημική κρίση που μας αλλάζει ενεργοποιώντας αρχέγονους φόβους, σύγχρονες φοβίες, το αίσθημα άγχους απέναντι στον αόρατο κίνδυνο. Την ίδια στιγμή, για τους πολιτικούς αναλυτές παραμένει ευδιάκριτος ένας άλλος κίνδυνος: και αν πάρουν κεφάλι οι λαϊκιστές; Αν η πανδημία είναι -ήδη – το εργαστήριο όπου επωάζεται η οργή της επόμενης ημέρας;

Οι ενδείξεις δεν είναι λίγες. Τα διαδικτυακά «ακάουντ» για τις παρενέργειες του εμβολίου, οι περίφημοι πολιτιστικοί πόλεμοι, η εργαλειοποίηση του φόβου. Αποκορύφωμα σ’ αυτήν την εικονοποιία της μαζικής έξαρσης ήταν η επέλαση του ετερόκλητου πλήθους στο Καπιτώλιο της Ουάσιγκτον. Μια συνηγορία, λοιπόν, ότι τα έμβολα του ανορθολογισμού έχουν τεθεί σε λειτουργία για να διευκολύνουν την επιστροφή του θυμού, την ανάκαμψη των απανταχού Σαλβίνι και Λε Πεν (ειδικά στην περίπτωση της δεύτερης σείεται ως απειλή μια πρόσφατη δημοσκόπηση της Harris Interactive που της δίνει 48% έναντι 52% του Μακρόν). Πρόκειται για τη σύγκρουση δύο θεωριών, όπως επισημαίνει ο Τζέρεμι Κλιφ στον «NewStatesman». Από τη μια, η «θεωρία του άρτου»: η κρίση θα επιβεβαιώσει τον σεβασμό των πολιτών στην κανονικότητα, την αλληλεξάρτηση των κρατών και τις πολιτικές των ειδημόνων, έτσι ώστε «να υπάρχει φαγητό στο τραπέζι». Από την άλλη, η «θεωρία των θεαμάτων»: με τα σύνορα κλειστά, την οικονομική δυσπραγία να αναβιώνει παλαιότερες ανισότητες και τη δυσθυμία του πλήθους για τα lockdown, ο λαϊκισμός έχει το πάνω χέρι.

Στην ελληνική εμπειρία, η πρώτη καραντίνα συνδυάστηκε με τη διακομματική συναίνεση – ακόμη και εάν επρόκειτο για κίνηση τακτικής. Στο καλύτερο σενάριο, η πολιτική ρητορική ακολουθούσε την κοινωνική ανάγκη. Στο ωφελιμιστικό, η αντιπολίτευση ανέμενε τα αποτελέσματα της κυβερνητικής διαχείρισης υπακούοντας στη δοκιμασμένη συνταγή του ώριμου φρούτου. Από τη δεύτερη καραντίνα κι ύστερα, ωστόσο, η αντιπολίτευση κλιμακώνει τις επιθέσεις χρησιμοποιώντας το οπλοστάσιο που καταψηφίστηκε στις εθνικές εκλογές. Η προσαρμογή της κυβερνητικής ατζέντας στα λοιμωξιολογικά δεδομένα καταγγέλλεται σαν έλλειψη μακρόπνοου σχεδίου. Στο άνοιγμα του τουρισμού και της αγοράς μπαίνουν αστερίσκοι, ενώ η μόνιμη επωδός είναι η προστασία των επαγγελματικών τάξεων από τα νύχια του νεοφιλελευθερισμού. Και σε μια από τις κορυφώσεις της περιόδου ζητείται από την κυβέρνηση να μη νομοθετεί – για την Παιδεία – για να μην μπει «σε καραντίνα και πάγο» η δημοκρατία.

Ο καταγγελτικός λόγος του μικρότερου ΣΥΡΙΖΑ επανήλθε. Βάλλει εναντίον του προληπτικού αποκλεισμού στην Εθνική Οδό. Φωτογραφίζει «βιασμούς στο Εθνικό» την ώρα της έρευνας. Κολλάει τη ρετσινιά του δράστη σε συγκεκριμένους κομματικούς χώρους, ωσάν το ζητούμενο να ήταν όχι το ίδιο το αδίκημα – αλλά το πάση θυσία ιδεολογικό περιτύλιγμα. Δεν περιμένει καν την εισαγγελική συνδρομή. Η εικόνα συμβαδίζει με τη νέα γλώσσα των social media. Ολα είναι εδώ: το ιερό όνομα του λαού (που μόνο λίγοι ξέρουν να προφέρουν), ο πατερναλισμός των αδυνάτων, το τοξικό ντελίριο, η ομοφοβία στο τέρμα της διαδρομής (ξαναδιαβάζω το «Ροζ τρίγωνο» της Ρούλας Γεωργακοπούλου, την περασμένη Τετάρτη, σ’ αυτήν εδώ την εφημερίδα).

ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΕΛΙΤ. Η καταγγελία των ελίτ είναι μια κατηγορία χωριστά. Δεν είναι τυχαίο που μέσα σ’ αυτό το κλίμα στο στόχαστρο μπήκε ο Σωτήρης Τσιόδρας. Στο πρόσωπό του συμπυκνώνεται μια πινακοθήκη ειδικών τους οποίους κατά το παρελθόν – και όχι μόνο – πολλοί λοιδόρησαν σαν «χαρτογιακάδες», «γκρίζα ανθρωπάκια», «υπηρέτες της εξουσίας», «μοχλούς του συστήματος». Στη λεπτή αόρατη γραμμή οι εκσυγχρονιστές του Σημίτη ενώνονται με τους φιλελεύθερους του Μητσοτάκη. Στόχος είναι όσοι κράτησαν κάποτε μπλοκάκι. Οσοι μίλησαν τεχνοκρατικά. Οσοι απέχουν από τη γλυκερή ευαισθησία που κανακεύει τον λαό.

Το φαινόμενο δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Τη φωνή του πλήθους διεκδικεί αυτή τη στιγμή η Διεθνής των Λαϊκιστών, σαρώνοντας τις κομματικές γραμμές. Η φιλελεύθερη δημοκρατία, από την άλλη, δίνει τη δική της μάχη απέναντι στις ανισότητες και τις κοινωνικές διαιρέσεις, τον σκεπτικισμό ότι είμαστε δέσμιοι της ιστορίας και ότι υπνοβατούμε από κρίση σε κρίση. Ο Ιβαν Κράστεφ εμφανίζεται αισιόδοξος στο «Ηρθε το αύριο ή ακόμα;» (εκδ. Παπαδόπουλος, 2020): «Οι φοβισμένοι άνθρωποι δεν ψάχνουν κάποιον που θα γίνει εκφραστής της απογοήτευσής τους, αλλά κάποιον που θα τους προστατεύσει, καθώς και αυτούς που κατέχουν τη γνώση. Ετσι, η πανδημία έχει αλλάξει τη στάση του κοινού απέναντι στην αυθεντία. Εχει αναδείξει τα κοινωνικά οφέλη που απορρέουν από μια ικανή κυβέρνηση, σε αντίθεση με τη δυσπιστία απέναντι στους ειδικούς και τους τεχνοκράτες που ακολούθησε τη χρηματοπιστωτική κρίση». Φτάνει κάποτε η ώρα του ρεαλισμού. Και τότε το πλήθος καλείται να καταβάλει το τίμημα της δημοκρατίας: την προσωπική ευθύνη. Χρειάζεται περισσότερο τον άρτο ή το θέαμα;