«Εγώ τραγουδάω μέσα στη σιωπή»

Κατά μία έννοια, είναι όλα εδώ: η φωνή με καταγωγή στο τραύμα, η λαϊκότητα ως βασίλειο και φυλακή, η μουσική άνοιξη του 1960, τα τραγούδια – υπογραφές, η «Ζωή μου όλη» – το «καλύτερο κοστούμι» του, όπως έλεγε. Αλλά και η μανία καταδίωξης για το λαϊκό τραγούδι, η καχυποψία για τους συνομιλητές του, η απέχθεια για το κέρδος της νύχτας, η καταφυγή σε έναν κήπο του Αγίου Κωνσταντίνου σαν να ήταν ο επίγειος παράδεισος. Αν ο αναγνώστης αναζητάει έναν ολοκαίνουργιο Καζαντζίδη στα 192 αυτοβιογραφικά διηγήματα και τις 14 μαρτυρίες καλλιτεχνών που περιέχει η συλλογή του Θανάση Λάλα (εκδ. Αρμός) ίσως και να απογοητευτεί. Αν πάλι αναζητάει τη «φωνή του όλη» να διηγείται σε πρώτο πρόσωπο τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένος ο μύθος του, η νέα έκδοση προσφέρεται σαν την καλύτερη ανακεφαλαίωση το 2021 – 90 χρόνια από τη γέννησή του (29 Αυγούστου) και 20 από τον θάνατό του (14 Σεπτεμβρίου). Τα «Πρόσωπα» επιλέγουν χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τη συλλογή, που συμπληρώνεται με 61 φωτογραφίες.

«Αυτό που κάνει τη μεγάλη φωνή να ξεχωρίζει είναι τα φορτία που κουβαλάει… Ακούς τον Μπιθικώτση σε αυτά τα ποιήματα του Ελύτη και στη μουσική του Θεοδωράκη και νομίζεις ότι είναι η φωνή σου, η φωνή όλων όσων αναστενάζουν εν ζωή… Οι μεγάλες φωνές όταν ακούγονται, όποιος τις ακούει νομίζει ότι κουβαλάνε και τη δική του τη ζωή, τη ζωή του καθενός μας ξεχωριστά… Υπάρχουν τραγούδια που τα έχει πει ο Γρηγόρης και είναι η ψυχή όλων. Η φωνή του σε αυτά τα τραγούδια είναι ένα στέρνο πληγωμένο. Το στέρνο όλων… Γιατί όλοι έχουμε πληγές ανοιχτές».

«Στα χρόνια μου ο κόσμος που ερχόταν να μας ακούσει δεν με στενοχωρούσε. Ο απλός κόσμος που ερχόταν να διασκεδάσει, δεν με στενοχώρησε ποτέ. Υπήρχαν όμως “σκαθάρια”, βαλτοί από άλλα μαγαζιά που με στενοχωρούσαν. Με εκβιάζανε, είτε για να τους δίνω λεφτά, είτε για να φύγω από το μαγαζί που δούλευα, να τους αδειάσω τη γωνιά… Γιατί, όπου πήγαινα να τραγουδήσω, το μαγαζί γινότανε γωνία και τα γωνιακά μαγαζιά είναι καλά γιατί έχουν τον κόσμο τον πολύ, είναι κατάρα για όλα τα υπόλοιπα. Είχα πολλές περιπέτειες, πιστόλια, μαχαίρια… Συνοδεία πήγαινα για ολόκληρη σεζόν από το μαγαζί στο σπίτι μου. Με συνόδευαν δύο αυτοκίνητα, για να μην με πιάσουν καθ’ οδόν και με χτυπήσουν».

«Εγώ μέσα στη σιωπή τραγουδάω… Πολλές φορές το τραγούδι είναι σιωπή μέσα στη θάλασσα. Δεν ξέρω γιατί νιώθω έναν έρωτα με τη θάλασσα… Κάτι τέτοιες στιγμές έχω πιάσει τον εαυτό μου να τραγουδάει πολλά ερωτικά τραγούδια… Αυτά τα καταπληκτικά τραγούδια, τα ερωτικά του Πολυμέρη, του Γούναρη. Φυσικά δεν μπορώ καθόλου αυτά τα καψούρικα ερωτικά».

Με τον Γρηγόρη στην Ανω Πόλη

«Ο Στέλιος, όταν εμείς δεν θα υπάρχουμε, όταν κι αυτός δεν θα υπάρχει, η φωνή του θα παραμένει φωνή του παντοκράτορα… Δεν ξέρω αν πιάνεις τι θέλω να πω. Ο Στέλιος ό,τι τραγούδι έλεγε, το έβαζε στη θυρίδα. Οποιος προσπαθούσε να το ξαναπεί, έπεφτε στο κενό. Αν κάτι το τραγουδούσε ο Στέλιος, έπαυε το τραγούδι να έχει λοιπά στοιχεία. […] Μια βραδιά ήμασταν και οι δυο στη Θεσσαλονίκη και συναντηθήκαμε σε μια ταβέρνα στην Ανω Πόλη… Εκεί ήταν μια ταβέρνα υπόγεια, παλιά. Επαιζαν κάτι παιδιά τα όργανα και τραγουδούσαν ρεμπέτικα… Τρία όργανα νομίζω ήταν, δεν χωρούσαν κι άλλα. Εγώ πήγαινα εκεί, είχα ξαναπάει δυο-τρεις φορές, όταν βρισκόμουν στη Θεσσαλονίκη. Ηταν ήσυχα, χωρίς κόσμο και σκέφτηκα ότι μπορούσαμε να πούμε δυο – τρεις κουβέντες χωρίς να μας ενοχλήσουν. Τα παιδιά παίζανε Τσιτσάνη, Βαμβακάρη, Χατζηχρήστο, Μητσάκη, Μπαγιαντέρα. Μέσα στο μαγαζάκι δεν ήταν πάνω από δέκα άτομα… Κάποια στιγμή ο Στέλιος μού λέει: “Δεν λες ένα τραγούδι;”. Για να πάρει την πληρωμένη απάντηση: “Να πω, αρκεί μετά να πεις κι εσύ ένα. Στο κάτω κάτω εσύ είσαι αυτός που μας έχει παρατήσει”. Σηκώθηκα και είπα ένα δικό μου. “Σε τούτο το στενό / σε τούτο το δρομάκι…”. Ο Στέλιος ξαφνικά άρχισε να χορεύει… και τον είδα που έκλαιγε… Μοναδική στιγμή. Ναι, πολύ δική μας στιγμή… Και του είπα: “Σειρά σου” κι άρχισε να τραγουδάει. Νομίζω ότι είπε “Το τελευταίο βράδυ μου”. Ηταν απίστευτος… Η φωνή του καλύτερη απ’ ό,τι την ήξερα. Στο ρεφρέν του έκανα δεύτερη».

(από αφήγηση του Γρηγόρη Μπιθικώτση για το «Βήμα της Κυριακής»).

info

«Στέλιος Καζαντζίδης – θηρίο ανήμερο», Θανάση Λάλα, εκδ. Αρμός, 2021. Περιλαμβάνονται μαρτυρίες των Μαρινέλλας, Aκη Πάνου, Γρηγόρη Μπιθικώτση, Διονύση Σαββόπουλου, Λευτέρη Παπαδόπουλου, Γιώργου Νταλάρα, Χαρούλας Αλεξίου, Χρήστου Νικολόπουλου, Σωκράτη Μάλαμα, Ελένης Βιτάλη, Σεβάς Χανούμ, Σταύρου Κουγιουμτζή. Ορισμένες έχουν δημοσιευθεί στο αφιέρωμα του περιοδικού «Οδός Πανός», σε επιμέλεια Θωμά Κοροβίνη