Από το θέατρο {LF}της μάχης {LF}στο ελληνικό θέατρο

Ο ογκώδης τόμος με τίτλο «Το 1821 και το θέατρο» του Βάλτερ Πούχνερ, επίτιμου καθηγητή του ΕΚΠΑ, περιέχει μια συλλογή κειμένων που αναφέρονται στη σχέση του θεάτρου με το επαναστατικό γεγονός του 1821 και αποτελεί ένα σημαντικό βιβλιογραφικό επίτευγμα στην ιστορία της εγχώριας θεατρικής τέχνης. Το βιβλίο δεν αποτελεί μεγάλη έκπληξη για όσους γνωρίζουν τον συγγραφέα και το έργο του, για όσους δηλαδή διαπιστώνουν ότι ο μελετητής έχει αφιερωθεί σε πολυετείς έρευνες σε βιβλιοθήκες της Ελλάδας και άλλων ευρωπαϊκών χωρών και στα αρχεία των διαφόρων επιστημονικών ιδρυμάτων τους, αλλά και σε διάφορες «προεργασίες» μεταπτυχιακών κυρίως μαθημάτων, όπως ο ίδιος δηλώνει στον πρόλογο της έκδοσης. Ο μελετητής έχει δημοσιεύσει 125 βιβλία, 500 μελέτες και γύρω στις 1.000 βιβλιοκρισίες και βιβλιοπαρουσιάσεις. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζονται στην ιστορία και θεωρία του ελληνικού, μεσογειακού και βαλκανικού θεάτρου, στη συγκριτική λαογραφία, στις βυζαντινές και νεοελληνικές σπουδές, σε φιλολογικά και ιστορικά θέματα, στην έκδοση κειμένων, καθώς και στη θεωρία του θεάτρου και του δράματος.

Η Επανάσταση του 1821 και η σύνδεσή της με το ρεύμα του Διαφωτισμού αποτέλεσαν μια πρόκληση για την επιστημονική έρευνα σημαντικών ελλήνων ιστορικών του θεάτρου. Αναφέρω ενδεικτικά τον Δ. Σπάθη, τον Θ. Χατζηπανταζή, την Α. Ταμπάκη και τη Χρ. Βασιλάκου, το έργο των οποίων διεύρυνε τα όρια εμβάθυνσης σε αυτό το ιδιαίτερα ενδιαφέρον πεδίο της ελληνικής ιστορίας. Πρόκειται για ένα πεδίο που αφορά την ιδεολογική δραστηριότητα και τη συνειδητή προσπάθεια των ελλήνων διανοουμένων στην περίοδο πριν από το Εικοσιένα να διαδώσουν την ιδέα του θεάτρου, προκειμένου η θεατρική σκηνή να υλοποιηθεί στις παροικίες του εξωτερικού, στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και σε μεμονωμένα σημεία του ελλαδικού χώρου, κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η επιστημονική τους έρευνα συνέβαλε καθοριστικά επίσης στη σύνδεση της θεατρικής τέχνης, είτε ως «αναγνώσματος» είτε ως σκηνικής πρακτικής, με τη διαμόρφωση μιας εθνικής συνείδησης τόσο στην προεπαναστατική όσο και στη μετεπαναστατική περίοδο.

Τον τόμο επιμελήθηκε η καθηγήτρια Θεατρολογίας του ΕΚΠΑ Κυριακή Πετράκου. Σε αυτόν περιέχονται επτά κεφάλαια (και εννέα υποκεφάλαια μοιρασμένα στο 3ο, 4ο, 5ο και 7ο κεφάλαιο). Η έκδοση περιλαμβάνει προλογικό καλωσόρισμα του Διονύση Ν. Μουσμούτη, εκτενή βιβλιογραφία των ελληνικών και ξένων μελετών και ευρετήρια ονομάτων «προσώπων», «έργων», «τόπων», «πραγμάτων και εννοιών». Ο μελετητής επιλέγει τη μέθοδο της συνδυαστικής αποτύπωσης των θεατρικών φαινομένων και αποδίδει στο 2ο κεφάλαιο μια σφαιρική εικόνα του θεάτρου κατά την περίοδο της προετοιμασίας του Αγώνα, κατά τη διάρκειά του έως και την ίδρυση του Ελληνικού Βασιλείου. Δίνει έμφαση στη συμβολή των καλλιτεχνών Θ. Αλκαίου και Κ.Κ. Αριστία που σταδιοδρόμησαν και ως πολεμιστές και ως ηθοποιοί στη διάρκεια της Επανάστασης. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα η προσέγγιση της φιλελληνικής «δραματογραφίας», γαλλικής, γερμανικής, αγγλικής, ακόμα και της σουηδικής και της ισπανόφωνης, που συνθέτει στο 3ο κεφάλαιο την πρόσληψη της Ελληνικής Επανάστασης από την ευρωπαϊκή θεατρική δραματουργία και σκηνή. Το 4ο κεφάλαιο σηκώνει το θεματικό και ερμηνευτικό κέντρο βάρους όλης της μελέτης. Περιγράφει, ερμηνεύει και αποδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική δραματουργία δεξιώνεται την ελληνική επαναστατική δράση από το 1826 («Νικήρατος» της Ε. Καΐρη) ως τη δεκαετία του 1980 («Το μπουκάλι» του Β. Ζιώγα, 1983). Η πρόθεση του ερευνητή διατυπώνεται με σαφήνεια στον Πρόλογο της έκδοσης: «Το 4ο κεφάλαιο παρακολουθεί την εξέλιξη του πατριωτικού δράματος με θέματα από το ’21 , από τον “Νικήρατο” της Καΐρη (1826) έως το τέλος του 20ού αιώνα, όπου ξεχωρίζουν διάφορες φάσεις του δραματουργικού χειρισμού των θεμάτων αυτών, ακολουθώντας αρχικά το αισθητικό μοντέλο της κλασικίζουσας τραγωδίας σε (υπερ)αρχαΐζουσα γλώσσα, ενώ παράλληλα αναπτύχθηκε το καθαυτό πατριωτικό δράμα, απαλλαγμένο από ποιητικές επιδιώξεις, πιο κοντά στην απλή παράθεση του χρονικού των γεγονότων».

Το κριτήριο με βάση το οποίο ταξινόμησε και επεξεργάστηκε το υλικό στο 4ο κεφάλαιο αποτυπώνεται στο τρίπτυχο: πρώτον, οι απλές μορφές πατριωτικού δράματος (4.1. «Ο Θεόδωρος Αλκαίος και η λαϊκότροπη πατριωτική τραγωδία του ’21»), δεύτερον, η ποιητική και ρητορική ιστορική τραγωδία της Πρώτης Αθηναϊκής Σχολής (4.2. «Ο Παναγιώτης Σούτσος και η ποιητική πατριωτική τραγωδία»), όταν η επαναστατική οσμή είχε πια ξεθυμάνει και οι δραματουργοί επεξεργάζονταν και αξιοποιούσαν τα θέματα με ελεύθερο τρόπο, και τρίτον, η εμφάνιση της Εξόδου των Μεσολογγιτών ως πηγής έμπνευσης για τους θεατρικούς συγγραφείς του 20ού αιώνα [4.3. «Οι δρόμοι της απομυθοποίησης: Νικήρατος (1826), Να ζη το Μεσολόγγι (1928), Το μπουκάλι (1983)»].

Ιδιαίτερη έμφαση αποδίδεται στον ρόλο των σχολικών παραστάσεων, στο πλαίσιο των γιορτών της 25ης Μαρτίου, και κυρίως στη μετατόπιση του ενδιαφέροντος των μαθητών και των καθηγητών από τον στόμφο και τη ρητορεία των πατριωτικών δραμάτων σε πιο πρωτότυπες και σύγχρονες επιλογές τόσο του ρεπερτορίου όσο και της σκηνικής πρακτικής. Η περίπτωση αυτής της ερασιτεχνικής δραστηριότητας είναι ενδεικτική όσον αφορά την καλλιέργεια του ενδιαφέροντος των παιδιών και των εφήβων για την τέχνη του θεάτρου, συνδυασμένη αρμονικά με το ενδιαφέρον για την προφορική ιστορία του τόπου τους, με όποιες κοινωνιολογικές ή ανθρωπογεωγραφικές διεπιστημονικές προεκτάσεις μπορεί να έχει αυτή η κίνηση.

Στο 7ο και τελευταίο κεφάλαιο αναλύονται εξαντλητικά οι μορφές του Κ. Παλαιολόγου, του Ρ. Βελεστινλή και του Ι. Καποδίστρια. Το σκεπτικό της σύνδεσής τους με την προεπαναστατική και μετεπαναστατική φάση του Ελληνισμού είναι εύλογο μεθοδολογικό εργαλείο εξέτασης, καθώς οι μορφές τους τίθενται στο επίκεντρο του δραματουργικού ενδιαφέροντος συγγραφέων του 20ού αιώνα, όπως του Β. Ρώτα, του Γ. Θεοτοκά και του Ν. Καζαντζάκη.

(Απο)μυθοποίηση

Ο τόμος περιλαμβάνει επιλογικές σημειώσεις με τον βασικό προβληματισμό που απασχόλησε τον Β. Πούχνερ σε όλη τη διάρκεια της επίπονης εργασίας του, μια ερώτηση που λειτούργησε ως συρραπτικό νήμα όλων των επιμέρους αναζητήσεών του: πώς ορίζεται στο θέατρο η αλληλεξάρτηση της μυθοποίησης και της απομυθοποίησης του πιο σημαντικού ιστορικού γεγονότος της ελληνικής ιστορίας των δύο τελευταίων αιώνων;

Η μελέτη αποτελεί μια ωραία πρόκληση για τη διερεύνηση της σχέσης του 1821 με το θέατρο των πρώτων δεκαετιών του 21ου αιώνα, όπου η αισθητική του ηρωισμού των αγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης παίρνει την προφανή σύγχρονη εκδοχή της. Οι μορφές των ηρώων αντιμετωπίζονται μέσα από τον δραματουργικό φακό των συγγραφέων, ως δραματικά πρόσωπα απογυμνωμένα από την υπερβατική και εξωπραγματική διάσταση ή την εξιδανίκευση των αντιτυραννικών δραμάτων του 19ου αιώνα. Ο στόμφος και η ρητορεία υποχωρούν και παραχωρούν τη θέση τους σε ψυχογραφικές και υπαρξιακές συνιστώσες μέσα από την περίπλοκη διασύνδεση του σώματος του ηθοποιού και της διανοητικής επεξεργασίας τής έννοιας της ελευθερίας καθώς δεν κατακτάται πια στο πεδίο των μαχών αλλά στον οικείο χώρο της καθημερινής ζωής.

Συνολικά ο σχολιαζόμενος τόμος, εκτός από την επίτευξη του στόχου τού συγγραφέα του να διερευνήσει τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στη μυθοποίηση και την απομυθοποίηση, προσφέρει στους αναγνώστες και ένα πολύτιμο μάθημα Ιστορίας. Προσφέρει πολλαπλά ερεθίσματα για στοχασμό πάνω στη σημασία της Ελληνικής Επανάστασης, για τη διαμόρφωση ενός θεατρικού σκηνικού και μιας κοσμοαντίληψης γύρω από αυτό το ηρωικό γεγονός που όχι μόνο ανέτρεψε την πορεία του Ελληνισμού τον 19ο αιώνα, αλλά συνέβαλε καθοριστικά και στον ευρωπαϊκό προσανατολισμό του στο μέλλον. Κυρίως όμως όλο αυτό το πλούσιο και ποικίλο ιστορικό υλικό αποτελεί μια εξαιρετική αφορμή για τους νέους ιστορικούς να επανεξετάσουν τον πολιτικό προβληματισμό που λανθάνει στα θεατρικά έργα του 19ου, ενός αιώνα που θεμελίωσε ουσιαστικά τη θεατρική τέχνη στην εγχώρια σκηνή.

H Ρέα Γρηγορίου είναι διδάκτωρ Ιστορίας και Δραματολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, καθηγήτρια στο Τμήμα Ελληνικού Πολιτισμού του Ελεύθερου Ανοιχτού Πανεπιστημίου

Βάλτερ Πούχνερ
Το 1821 και
το θέατρο
Από τη μυθοποίηση στην απομυθοποίηση
Εκδ. Οταν, Αθήνα,
2020, σελ. 530
Τιμή 24 ευρώ