Τα βέτο του πολιτισμού απειλούν τα Βαλκάνια

Το Μακεδονικό ήρθε για άλλη μια φορά στο προσκήνιο ύστερα από πρόσφατη αντιπαράθεση στη Βουλή για την πρόοδο της κοινής επιτροπής των δύο πλευρών σε θέματα ιστορίας, όπως προβλέπεται από τη Συμφωνία των Πρεσπών. Η επιτροπή είναι αρμόδια για τη συζήτηση αμφισβητούμενων ιστορικών και πολιτισμικών αφηγήσεων στην κάθε πλευρά, αφηγήσεων που για χρόνια έκαναν την Αθήνα να ασκεί βέτο στην ένταξη της Βόρειας Μακεδονίας προς την ένταξη στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ.

Βέτο στη βάση τέτοιων διαφορών δεν είναι σπάνια στα Βαλκάνια. Για παράδειγμα, το νέο αγκάθι στην ευρωπαϊκή πορεία της Βόρειας Μακεδονίας είναι η διαμάχη με τη Βουλγαρία για την καταγωγή ανταρτών που πολέμησαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Παρόμοιες αντιπαραθέσεις υπάρχουν και στο ζήτημα της γλώσσας, όπου η Βουλγαρία αντιτίθεται σε αναφορές σε «μακεδονική γλώσσα» κατά τις διαπραγματεύσεις της ΕΕ.

Η χρήση αυτών των βέτο δείχνει ότι, ενώ ζωτικής σημασίας διαφωνίες μεταξύ γειτόνων μπορεί να έχουν επιλυθεί (π.χ. εδαφικά ζητήματα), βαθιές ιστορικές και πολιτισμικές διαφωνίες δεν έχουν αντιμετωπιστεί επαρκώς. Πράγματι, η αρκετά τεχνική προσέγγιση που υιοθετεί η ΕΕ συχνά αγνοεί τέτοιες μάχες για τον πολιτισμό.

Για παράδειγμα, η στρατηγική της ΕΕ στη διαμάχη Σερβίας – Κοσόβου ήταν να επικεντρωθεί στην υποστήριξη διαλόγου για τεχνικά θέματα, όπως η αμοιβαία αναγνώριση πινακίδων οχημάτων μεταξύ των δύο πλευρών που κατά τα άλλα δεν αναγνωρίζουν η μία την άλλη. Ωστόσο, μια τέτοια τεχνική προσέγγιση αγνοεί τη σημασία πολιτιστικών διαφορών. Το 2016, για παράδειγμα, ο διάλογος μεταξύ των δύο σχεδόν κατέρρευσε όταν το Κόσοβο υπέβαλε αίτηση για ένταξη στην UNESCO, την οποία η Σερβία πολέμησε σθεναρά στη βάση ότι το Κόσοβο δεν αποτελεί κράτος. Επιπλέον, η Σερβία ισχυρίστηκε ότι υπήρχε έλλειψη προστασίας για τη σερβική πολιτιστική κληρονομιά στο Κόσοβο. Τελικά, η Σερβία ήταν επιτυχής και η αίτηση του Κοσόβου απορρίφθηκε.

Οπως και με το Μακεδονικό και τη σημασία που η κάθε πλευρά βάζει στην ιστορία και σύμβολα όπως ο ήλιος της Βεργίνας ή ο Μέγας Αλέξανδρος, η στρατηγική της Σερβίας έχει βαθιές ρίζες σε διαμάχες για την ιστορία και τον πολιτισμό. Στην επικρατούσα σερβική αφήγηση, μια ιστορική μάχη μεταξύ Σέρβων και Οθωμανών στα εδάφη του Κοσόβου παίζει μεγάλο ρόλο στον ορισμό του ως χαμένης σερβικής γης. Αυτή η αφήγηση χρησιμοποιήθηκε από τον Μιλόσεβιτς τη δεκαετία του 1990 για να τονώσει τον σερβικό εθνικισμό και οδήγησε σε εκτεταμένες συγκρούσεις στο Κόσοβο που κορυφώθηκαν το 1999. Είκοσι χρόνια μετά, η αφήγηση παραμένει ζωντανή στον δημόσιο λόγο και σε μουσεία και είναι πίσω από τη συνεχόμενη άρνηση του Βελιγραδίου να αναγνωρίσει ένα ανεξάρτητο Κόσοβο.

Ολα αυτά καταδεικνύουν με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο πως υπάρχουν πολλές ιστορικές αφηγήσεις. Σχέσεις καλής γειτονίας απαιτούν πρώτα από όλα την αναγνώριση από όλους, συμπεριλαμβανομένης της ΕΕ, πως πολιτισμικές διαφορές χρήζουν σοβαρής αντιμετώπισης. Η σύσταση κοινής ιστορικής επιτροπής στο πλαίσιο της Συμφωνίας των Πρεσπών είναι ένα βήμα στη σωστή κατεύθυνση και θα μπορούσε να αποτελέσει θετικό παράδειγμα για άλλες διαφορές στα Βαλκάνια. Για να γίνει αυτό, πρέπει να αποδεχθούμε ότι υπάρχουν πολλές ιστορικές αφηγήσεις και να είμαστε διατεθειμένοι να δούμε κάποιες από αυτές, πρώτα από όλα τις δικές μας, με κριτική ματιά.

O Luke Bacigalupo είναι ανεξάρτητος ερευνητής της πολιτικής και της ιστορίας των Βαλκανίων. O δρ Γιώργος Κύρης είναι λέκτορας Διεθνούς Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμινγχαμ της Αγγλίας