Ολα τα λουλούδια που μαράθηκαν

Ο βραβευμένος γάλλος πολιτικός επιστήμονας και φιλόλογος Πολ Γκρεβεγιάκ γράφει ένα ακόμη πολιτικό μυθιστόρημα – μετά το «Οι κόκκινες ψυχές» που πρόκειται να εκδοθεί πάλι από τις εκδόσεις Πόλις – για μια από τις ολοκληρωτικές κοινωνίες που υπήρξε ποτέ. Ο συγγραφέας παρακολουθεί και αποκαλύπτει τη ζοφερή ζωή που βίωναν οι άνθρωποι στη μαοϊκή και κομμουνιστική Κίνα.

Στα κάτοπτρα ενός λογοτεχνικού καλειδοσκοπίου παρουσιάζονται στιγμές από τη ζωή μιας οικογένειας στην οποία ο παππούς Γιονγκμίν, ο πατέρας Κιγουάι και ο γιος Σιατζίν είναι ζωγράφοι. Μόνο που εδώ αυτές οι στιγμές δεν έχουν τίποτα το φαντασμαγορικό, όπως στο κανονικό καλειδοσκόπιο. Δεν υπάρχει καμία πολυχρωμία. Μόνο μαυρίλα. Ακόμη και όταν ο Κιγουάι κατορθώνει να γίνει επίσημος ζωγράφος του καθεστώτος, η ζωή του απειλείται από μια αναπάντεχη δυσμένεια της γυναίκας του Μάο, Τζιανγκ Τσινγκ, και των παρατρεχάμενών της.

Τρεις γενιές μέσα από τη ζωή των οποίων περνούν όλες οι φάσεις της μαοϊκής Κίνας: Τα «εκατό λουλούδια», το καταστροφικό με τα εκατομμύρια θύματα του λιμού «Μεγάλο άλμα προς τα εμπρός», η αιματοβαμμένη «Πολιτιστική Επανάσταση», η δράση της «συμμορίας των τεσσάρων» της Τζιανγκ Τσινγκ, οι διάδοχοι και η σχετική «φιλελευθεροποίηση» των «τεσσάρων βασικών αρχών» του Ντενγκ Σιαοπίνγκ, οι οποίες αποσκοπούσαν στο να συνεχιστεί ο πλούτος να αναδιανέμεται υπό την αιγίδα του Κομμουνιστικού Κόμματος. Για να φτάσουμε έτσι μέχρι στον Ιούνιο του 1989 και τη φοιτητική εξέγερση της Πλατεία Τιεν Ανμέν.

Ο παππούς Γιονγκμίν είναι αγρότης σε ένα απομονωμένο χωριό στους πρόποδες των Ιμαλαΐων. Ζει από τα προϊόντα που παράγει, «τρέφεται» όμως από την ερασιτεχνική του ενασχόληση με τη ζωγραφική. Το ότι ήταν μικροκαλλιεργητής τον μετατρέπει σε στόχο του τοπικού Γραμματέα, ο οποίος γλυκοκοίταζε τη γυναίκα του. Αυτός τον κατατάσσει στους «δεξιούς» που τάσσονταν κατά της κολεκτιβοποίησης και τον υποβάλλει σε καψόνια. Μεταξύ πολλών άλλων τιμωριών τον ανάγκασαν να κρατάει επί μία εβδομάδα ένα πλακάτ που έγραφε «είμαι ένα παράσιτο που επιβραδύνει την οικοδόμηση της Νέας Κίνας». Ετσι όταν στο διάστημα του «Μεγάλου άλματος προς τα εμπρός» έρχεται λιμός, ο κυνηγημένος Γιονγκμίν πεθαίνει από ασιτεία. Είχε προλάβει όμως να καλλιεργήσει στον γιο του Κιγουάι την αγάπη προς τη ζωγραφική, παρά τις αντιρρήσεις της μητέρας του. Μια μητέρα που για να ζήσει τον μικρό «δίδεται» στον κομματικό Γραμματέα του χωριού και αυτοκτονεί στη συνέχεια, όταν ο γιος της είχε βρει τον δρόμο του. Η περιγραφή της πείνας που έφτανε μέχρι και την ανθρωποφαγία είναι συγκλονιστική αλλά και αποκαλυπτική για το πού οδηγούνται οι κοινωνίες στις οποίες οι ιδεοληψίες και τα «μεγαλεπήβολα» σχέδια των ηγετών δεν υπολογίζουν τους ανθρώπους. Στόχος αυτής της περιόδου έγινε η μεγάλη εκβιομηχάνιση και να φτάσει η Κίνα τα δυτικά κράτη. Ο Μάο διέταξε επιτάξεις αγροτικών προϊόντων, επέβαλε την καταστροφή ολόκληρων περιοχών με τις εξορύξεις και απαιτούσε να κατασκευαστούν τεχνητά βουνά για αμυντικούς λόγους. Το κυριότερο, επιδιώκοντας να γίνει μεγάλη πυρηνική δύναμη εξάντλησε τις οικονομικές δυνατότητες και τα υλικά αποθέματα. Κυρίαρχο δόγμα έγινε η άποψη του «συντρόφου Μάο» πως οι νεκροί ήταν το τίμημα για να γίνει πραγματικότητα η Νέα Κίνα. Ο Μάο ζητούσε να μην κατανέμονται οι πόροι ισότιμα στην Πόλη και το Χωριό, γιατί έτσι θα αποτύγχανε ο μεγάλος στόχος.

Ο γιος, Κιγουάι, μεγαλώνει στο δεύτερο κύμα της παράνοιας και των διωγμών, στην Πολιτιστική Επανάσταση. Ζει και αυτός την πείνα και την εκπόρνευση της μητέρας του. Χάρη σε έναν ερυθροφρουρό που εκτιμά το ταλέντο του και διαβλέπει πως μπορεί να ωφεληθεί αν τον προωθήσει ως ζωγράφο του συστήματος, γλιτώνει από τη σκληρή δουλειά στα χωράφια και την πληκτική ζωή της υπαίθρου. Μετά από κάποιες αποτυχημένες προσπάθειες γίνεται δεκτός για σπουδές στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Πεκίνου. Οργανώνεται στο Κόμμα, αποδέχεται την κομματική γραμμή και ιδίως αυτά που πρεσβεύει για την τέχνη η Τζιανγκ Τσινγκ, η οποία για παράδειγμα χαρακτήριζε τη δυτική μουσική σαν «αγριόχορτα γεμάτα νεκρά δράματα» και συμμορφώνεται με τη γραμμή που αυτή επιβάλλει στα ζητήματα αισθητικής. Γίνεται έτσι επίσημος ζωγράφος του καθεστώτος, αφού οδήγησε με τη συμπεριφορά του και τη δική του γυναίκα, τη Λι Φανγκ, στην αυτοκτονία.

Κομφορμιστής

Είναι ο Κιγουάι ένας «κομφορμιστής» ή πιστεύει σε όσα κάνει; Η αξία του μυθιστορήματος έγκειται στο ότι απορρίπτει αυτό το κοινότοπο δίλημμα. Ο συγγραφέας είναι πιο κοντά στην άποψη του Καρλ Μαρξ πως οι άνθρωποι φτιάχνουν την ιστορία τους, όχι όμως όπως τους αρέσει, αλλά εξαρτώμενοι από τις συνθήκες που τους κληροδότησε το παρελθόν και το ιστορικό πλαίσιο εντός του οποίου ζουν. Τέλος ο γιος του Γιονκγμίν, ο Σιατζί, γίνεται και αυτός ζωγράφος, αμφισβητεί τον πατέρα του, την τεχνοτροπία του, αναζητεί πιο ανοικτές εκφράσεις στην τέχνη της ζωγραφικής και επαναστατεί. Η συμμετοχή του στην εξέγερση της Τιεν Ανμέν είναι το αποκορύφωμα της ρήξης.

Το περίφημο «Μεγάλο άλμα προς τα εμπρός» και η τραγική «Πολιτιστική Επανάσταση», η οποία πολλούς «συγκίνησε» και στη Δύση, δεν είχαν άλλο αποτέλεσμα από πείνα, λιμό, εκτελέσεις και συγκρούσεις για την ηγεσία μέσα στο κόμμα και στο διεθνές κομμουνιστικό στρατόπεδο. Τρέλα; Ναι, με εκατομμύρια θύματα! Αυτή την ιστορία αφηγείται ο συγγραφέας με εξαιρετικό τρόπο.

Πίσω από τις γραμμές αυτής της μυθ-ιστορίας, όπου παραλείπονται εδώ πολλές ακόμη σημαντικές στιγμές για να μην αποκαλυφθεί όλη η γοητεία του βιβλίου, διαβάζουμε πόσο καταστροφικό είναι στο όνομα οποιουδήποτε δήθεν «υψηλού ιδανικού» να περιφρονείται η ανθρώπινη ζωή, η ελευθερία, αλλά και αυτό που ο Μαρξ αποκαλούσε «κληροδότημα από το παρελθόν». Αποτέλεσμα του βολονταρισμού και της απύθμενης δίψας για εξουσία του Μάο ήταν η «ανθρώπινη χειραφέτηση» να καταπνίξει τους ανθρώπους. Στον αριθμητή του μαοϊκού κλάσματος, όπως και αυτού του Στάλιν και των μπολσεβίκων, στρογγυλοκάθισαν η κυνικότητα, η αλαζονεία, η εθελοδουλία, ο κομφορμισμός, ο χαφιεδισμός, η περιφρόνηση των απλών πολιτών, η καταστροφή του περιβάλλοντος, αλλά ο κοινός παρονομαστής δεν ήταν άλλος από το μαζικό έγκλημα.

Εχουμε εδώ όχι τόσο μια κλασική υψηλή λογοτεχνική αποτύπωση, αλλά μια συγκλονιστική δρώσα αφηγηματική ιστορία. Ενα βιβλίο για το πόσο αλλοτριωτικό είναι να είσαι καλλιτέχνης σε ολοκληρωτικά συστήματα. Ενα βιβλίο ιδιαίτερων συγκινήσεων και μελαγχολίας για όλους όσοι, όπως ο γράφων, κάποια στιγμή της πολύ νεανικής ζωής τους είχαν στο κομοδίνο τους το περιβόητο «Κόκκινο βιβλιαράκι» του Μάο.

Η μετάφραση ακολουθεί με συνέπεια και πιστότητα τους γρήγορους ρυθμούς του πρωτοτύπου.

Πολ Γκρεβεγιάκ
Αφέντες και δούλοι
Μτφ. Γιάννης Καυκιάς
Πόλις, 2020, σ. 539
Τιμή 22 ευρώ