«Ανθρωπος {LF}δίχως ιδιότητες» στο Αουσβιτς

Από τι υλικό είναι φτιαγμένοι οι ήρωες; Τουλάχιστον εκείνοι του 20ού αιώνα, πολύ πριν από τη μυθική τους διάσταση, διαθέτουν όλη τους την ύπαρξη, έως και τον αφανισμό τους ακόμη στην υπηρεσία της μιας και μοναδικής αλήθειας. Προχωρούν εν μέσω μιας τραγικής διαίσθησης των πεπραγμένων της ιστορικής συγκυρίας, προσπαθώντας να διαμορφώσουν γεγονότα.

Ο βρετανός δημοσιογράφος και συγγραφέας Τζακ Φέργουεδερ υπήρξε πολεμικός ανταποκριτής που κάλυψε την επέμβαση στο Ιράκ για λογαριασμό της «Daily Telegraph». Αργότερα διέτρεξε την αφγανική ενδοχώρα ως συνεργάτης της «Washington Post», περιγράφοντας τα δεινά του φθοροποιού ανταρτοπολέμου και τις πληγές που άνοιξε. Από τότε είχε εκφράσει το ενδιαφέρον του για τις κρυφές πτυχές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και ιδιαίτερα για τη λειτουργία των ναζιστικών στρατοπέδων εξόντωσης. Η ιστορική έρευνα «Ο Εθελοντής» (εκδ. Gutenberg) διαβάζεται απνευστί κι ως ένα ρεαλιστικό μυθιστόρημα, πέρα από κάθε φαντασία αληθινό, που τιμήθηκε με Βραβείο Costa το 2019.

Είναι η προσωπογραφία ενός ήρωα του 1940, του πολωνού αξιωματικού του ιππικού και αντιστασιακού Βίτολντ Πιλέτσκι, οποίος έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στην αποτύπωση της ναζιστικής θηριωδίας. Είναι ο άνθρωπος που μπήκε εθελουσίως στο Αουσβιτς το 1940, μαζί με μια μικρή ομάδα αξιωματικών, με σκοπό την οργάνωση και περάτωση ένοπλης εξέγερσης.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Η Πολωνία επί σχεδόν 123 χρόνια είναι μια διαιρεμένη χώρα. Λαμβάνει μέρος στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά αποκρούει την επέμβαση του μπολσεβικικού στρατού. Ο Πιλέτσκι βρίσκεται στην πρώτη γραμμή. Δεν έχει βγάλει τα χακί σχεδόν ποτέ στη ζωή του. Πατριωτισμός για εκείνον είναι η προστασία της οικογένειας, των συνανθρώπων του και η αυτονομία της χώρας του. Τίποτε άλλο. Μέσα του, το υφαντό του πραγματισμού σχηματίζει το όραμα και όχι το αντίθετο.

Υστερα από το σοκ του «Μπλίτσκριγκ» και την αδυναμία των δυτικών συμμάχων να βοηθήσουν, η Πολωνία παραδίδεται στο χάος. Αποτρόπαιες σκηνές καταστροφής εκτυλίσσονται με τη Βέρμαχτ να «σπρώχνει» γερμανούς εποίκους στην ενδοχώρα. Η Πολωνική Αντίσταση είναι η πρώτη οργανωμένη δομή των Συμμάχων που αντιλαμβάνεται τη σημασία των «αόρατων» στρατοπέδων και ιδιαιτέρως του Αουσβιτς, το οποίο συνεχίζει να παράγει ιστορία.

Ο Πιλέτσκι με μια χούφτα αυτοδίδακτων κομάντο διεισδύουν στο κολαστήριο, για το οποίο δεν γνωρίζουν το παραμικρό. Ερχονται πρόσωπο με πρόσωπο με την πλέον αδυσώπητη μηχανή ελέγχου και μαζικών βασανιστηρίων που εφευρέθηκε ποτέ. Ο Πιλέτσκι με όση ψυχραιμία διαθέτει, σκέφτεται στρατηγικά. Πρώτος στόχος είναι να επιβιώσουν όσο το δυνατόν περισσότερο των έξι εβδομάδων ζωής που τους έδιναν οι γιατροί των Ες-Ες (τόσο έβγαινε ο μέσος όρος, σύμφωνα με τις μερίδες φαγητού που αντιστοιχούσαν κατ’ άτομο) και δεύτερον να κατανοήσουν τη μεθοδολογία της χιτλερικής νόρμας.

Το πυρηνικό στοιχείο του βιβλίου είναι ότι ο Πιλέτσκι βρίσκεται μέσα στο στρατόπεδο ενώ η Shoah (η γενοκτονία των εβραϊκών πληθυσμών) αρχίζει να ξετυλίγεται. Ο Φέργουεδερ μας βάζει στο μυαλό των αντιστασιακών, που έχουν να πολεμήσουν θύελλες, ενώ πρότερα εργαλεία αντίληψης του τι συμβαίνει, δεν υπάρχουν. Ο Πιλέτσκι βρίσκεται μπροστά στο αδιανόητο. Ομως, η έννοια της γενοκτονίας αυστηρά συγκεκριμένου πληθυσμού, χωρίς άλλη επιλογή (παρά μοναχά την καταγωγή και θρησκεία τους), ανερυθρίαστα σε μαζικό αριθμό, χωρίς «αιτία» και μέσα σε στρατόπεδο ειδικά, είναι κάτι που δεν χωρά στον νου του. Η γενοκτονία των πολωνικών πληθυσμών σε σχέση με τον βάρβαρο εκτοπισμό τους από μια υπέρτερη δύναμη ή η εκτέλεση αιχμαλώτων ή οι καθημερινοί ξυλοδαρμοί μπορεί να μη χωνεύονται, αλλά δίνουν μια γραμμή αιτιολόγησης. Ολόκληρες οικογένειες Εβραίων, με τι κριτήρια αιχμαλωτίζονται; Η λογική παθαίνει έμφραγμα, όμως το θρασύτατο ένστικτο του Πιλέτσκι τον οδηγεί διαισθητικά στον φυλετισμό, αν και δεν γνωρίζει την έννοια. Εμπιστεύεται την ακεραιότητα της ματιάς του.

Για να μάθει περισσότερα, εξαπλώνει το αντιστασιακό δίκτυο με μαζικές στρατολογήσεις, ακόμη και στους διαβόητους «Κάπο» του Αουσβιτς. Στο σημείο μηδέν της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η επιτάχυνση της εξόντωσης δίδεται μέσω των επιδημιών τύφου. Το Zyclon B (Κυκλώνας Β), ήταν αρχικά φθειροκτόνο και χρησιμοποιούνταν ευρέως για την απολύμανση χώρων. Εκεί ανακαλύφθηκε ότι μπορεί και να σκοτώσει μαζικά. Αλλη μια παρέκκλιση επιστημονικής νοσηρότητας, που ήταν αδύνατον να νοηματοδοτήσουν οι κρατούμενοι. Και πάλι βρίσκονται μπροστά σε νέα δεδομένα.

Το δίλημμα του βομβαρδισμού

Ο Πιλέτσκι συντάσσει απανωτά κωδικοποιημένα κείμενα, πυκνογραμμένα και αφυπνιστικά. Ντοκουμέντα της ναζιστικής θηριωδίας. Ζητά επίμονα μέχρι και βομβαρδισμό του στρατοπέδου. Η Αντίσταση στη Βαρσοβία πείθεται. Οι Σύμμαχοι; Στο Λονδίνο οι γνώμες διίστανται. Τα επιτελεία βρίσκονται σε αδιέξοδο, αδυνατούν να πάρουν συνεκτικές αποφάσεις. Αρχικά ο ρόλος των στρατοπέδων είχε υποβαθμιστεί. Ο Τσόρτσιλ φαίνεται να έχει ιδέα της κατάστασης, από τις αρχές του ’41. Θέλει όμως πρώτα να νικήσει στρατιωτικά τον Χίτλερ με όποιο κόστος. Απορρίπτει τον βομβαρδισμό. Χαμένο από χέρι ρίσκο; Αδιαφορία για τον εβραϊκό πληθυσμό; Ενα υπόγειο γεωπολιτικό προσύμφωνο με τον Στάλιν για τα πολωνικά εδάφη; Πολλά διακυβεύονταν σε εκείνες τις κλειστές συνεδριάσεις. Οι αναφορές του Πιλέτσκι με λεπτομερή σχεδιαγράμματα, αλλά και κατασκόπων της Πολωνικής Αντίστασης, δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία. Η Αντίσταση μάλιστα καταγράφει αυτοβούλως, Εβραίους κατευθείαν από τα τρένα. Ο αριθμός γίνεται ανυπόφορα μεγάλος. Τα κρεματόρια αλλάζουν δομή και χωροθεσία. Η επίσκεψη Χίμλερ στο Αουσβιτς, πιστοποιεί στον Πιλέτσκι πως αν δεν γίνει κάτι δραστικό, μεγάλο μέρος του υπαρκτού κόσμου θα χαθεί.

Με κινηματογραφικό τρόπο και μαζί με μια χούφτα συντρόφων του θα αποδράσουν, για να στείλουν το μήνυμα. Το Αουσβιτς πρέπει να ισοπεδωθεί. Στο τέλος του πολέμου, βρίσκει ξανά τη χώρα του ερείπιο. Οι Γερμανοί φεύγουν, οι Σοβιετικοί έρχονται. Κυριαρχεί κοινωνική σχιζοφρένεια. Ο Πιλέτσκι διεκδικεί την αυτονομία. Ξαναμπαίνει στην Αντίσταση που οι στόχοι της πια είναι διχασμένοι. Οι Σοβιετικοί έρχονται ως δύναμη κατοχής, όπως είχε προβλέψει. Εντός εικονικού ειρηνικού πλαισίου. Στους δρόμους της Βαρσοβίας, ανεβαίνει καθημερινά ένα αιματηρό θέατρο του παραλόγου. Τελικά επικρατεί η… Γιάλτα. Ο ίδιος δεν το δέχεται. Ζητά δικαιοσύνη και τη βρίσκει στο σοβιετικό δικαστήριο. Ο άνθρωπος που αντιμετώπισε τη χειρότερη μοίρα της ανθρωπότητας στο Αουσβιτς, είναι τώρα στο ειδώλιο με το στίγμα του προδότη. Υστερα από εξαντλητικούς μήνες φυλάκισης, βρίσκεται απέναντι στην εφαρμογή μιας άλλης καθαρότητας, της σοσιαλιστικής πατέντας σταλινικού τύπου. Ολοι ξέρουν τι έχει προσφέρει, κανείς δεν μιλάει. Αυτό είναι το αβάσταχτο τίμημα του Πιλέτσκι, ενός σύγχρονου «ανθρώπου δίχως ιδιότητες» πλέον. Εκτελείται με συνοπτικές διαδικασίες. Είναι ο εχθρός του λαού.

Ομως η μνήμη του δεν σβήνει. Αντίθετα, με τα χρόνια δυνάμωσε. Το επιβεβαιώνει η εκτεταμένη βιβλιογραφία που παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου. Ο Βίτολντ Πιλέτσκι είχε όρια. Δεν θεώρησε το Ολοκαύτωμα μείζον γεγονός του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ηταν άνθρωπος του καθήκοντος, με έντονη εθνική συνείδηση. Σκεφτόταν ολιστικά. Αναγνώρισε πρώτος την εξόντωση των Εβραίων, δεν ταυτίστηκε. Επικεντρώθηκε στην επιβίωση των συνανθρώπων του στο στρατόπεδο. Η ηθική του πυξίδα τον βοήθησε να αναδείξει τις φρικαλεότητες του Αουσβιτς στον μέγιστο βαθμό. Τελικά δεν μπόρεσε να σώσει τους περισσότερους συντρόφους του, ούτε τους Εβραίους. Δεν έκρυψε την αποτυχία του. Στα τελευταία του γραπτά, που τα αφήνει «σε εμάς», παρακαλεί να γνωρίζουμε τα όριά μας και μας ικετεύει να τα ξεπεράσουμε στις δύσκολες ώρες και να σκεφτούμε το εμείς. Καιρός να ακούσουμε τη φωνή του.

«Το κακό ξεπερνούσε οτιδήποτε είχε δει»

«Τα πρώτα θύματα προέρχονταν κυρίως από τις γειτονικές πόλεις, και φαίνεται πως η ναζιστική ηγεσία αρχικά αντιμετώπιζε το συγκεκριμένο στρατόπεδο ως τμήμα ενός δικτύου περιφερειακών κέντρων εξόντωσης που δημιουργήθηκαν στην Πολωνία εκείνη την άνοιξη και στόχευαν κυρίως σε ανατολικοευρωπαίους Εβραίους. Ο Βίτολντ έμαθε λεπτομέρειες από τον Τέντι και τους κρατούμενους που εργάζονταν στους φούρνους. Διαπίστωσε πως οι δολοφονίες ήταν μια καινούργια, αποτρόπαιη εξέλιξη, αλλά έχοντας μόνο μια μικρή ιδέα της γενικότερης κατάστασης στην Πολωνία και καμία ενημέρωση από το BBC αδυνατούσε να συλλάβει το ναζιστικό σχέδιο εξόντωσης των Εβραίων μόνο και μόνο επειδή ήταν Εβραίοι. Όταν οι Σοβιετικοί θανατώθηκαν με δηλητηριώδη αέρια, νόμιζε πως έφταιγε η έλλειψη χώρου στο στρατόπεδο. Την υπόθεσή του αυτή επιβεβαίωνε το γεγονός ότι οι θάνατοι με αέριο είχαν σταματήσει μετά την κατασκευή του νέου στρατώνα στο Μπιρκενάου. Όταν έμαθε ότι ξεγύμνωσαν τις σορούς των Εβραίων, ο Βίτολντ σκέφτηκε μια άλλη θεωρία: ίσως οι ναζί να σκότωναν τους Εβραίους για να τους λεηλατήσουν. Παρ’ όλα αυτά, ήξερε ότι όλο αυτό το κακό ξεπερνούσε οτιδήποτε είχε δει και βιώσει στο στρατόπεδο.

Τον Μάιο βρήκαν τον θάνατο στον θάλαμο αερίων 10.000 Εβραίοι. Η ομάδα του κρεματορίου δεν μπορούσε να τα βγάλει πέρα. Έπειτα από αρκετές εκτελέσεις με αέριο, οι φούρνοι υπερθερμάνθηκαν και η καμινάδα άρχισε να εμφανίζει ρωγμές» (σελ. 220).

(Μετάφραση Θεοδώρα Δαρβίρη)

Jack Fairweather
Ο εθελοντής
Μτφ. Θεοδώρα Δερβίρη
Εκδ. Gutenberg, σελ. 522
Τιμή 25 ευρώ