Ο ιστορικός {LF}του μέσου βυζαντινού ανθρώπου

«Θεώρησα ότι η πιο αποτελεσματική μέθοδος για να επιτύχω τον σκοπό μου ήταν να αφήσω τους Βυζαντινούς να μιλήσουν οι ίδιοι και να περιγράψουν με τα δικά τους λόγια τις απόψεις τους για τον κόσμο στον οποίο ζούσαν». Το απόσπασμα από τον πρόλογο του τόμου «Βυζάντιο – η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης» (ΜΙΕΤ, 2002, μτφ. Δημήτρης Τσουγκαράκης) λειτουργεί και σαν συμπύκνωση της προσέγγισης που εφάρμοσε ο κορυφαίος βυζαντινολόγος Σίριλ Μάνγκο, που έφυγε χθες από τη ζωή, σε ηλικία 93 ετών. Ανήκε σε μια μεγάλη παράδοση βρετανών ερευνητών οι οποίοι ακολουθούσαν το υπόδειγμα του N.H. Baynes: αναδείκνυαν τα στοιχεία του βυζαντινού πολιτισμού αντί να ακολουθούν μια χρονολογική, εμπεριστατωμένη αφήγηση (αυτή ήταν η «σχολή του J.B. Bury»).

Ο Μάνγκο γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη της κεμαλικής Τουρκίας, στις 14 Απριλίου 1928, από τον Αλεξάντερ Μάνγκο (με ιταλοελληνικές ρίζες) και τη Ρωσίδα Αντελαΐντ Νταμόνοφ. Η γενέθλια πόλη και το κοσμοπολίτικο περιβάλλον της έμελλε να αποτελέσουν και το επίκεντρο της ερευνητικής του σταδιοδρομίας, ώστε τελικά το όνομά του να περιλαμβάνεται στους σημαντικότερους «βιογράφους» της. Καθηγητής Βυζαντινής Αρχαιολογίας στο Χάρβαρντ (Dumbarton Oaks Byzantine Center), διετέλεσε αργότερα (1973-1995) και καθηγητής Βυζαντινής και Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Ασχολήθηκε με τη μετάφραση και τον σχολιασμό βυζαντινών κειμένων, με έμφαση στην αρχαιολογία, την τέχνη και την αρχιτεκτονική (εκτός άλλων: «The Art of Byzantine Empire», 1972, «Byzantine Architecture», 1976, «Studies on Constantinople», 1993).

Η ΖΩΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ. Η σημαντική συνεισφορά του στην ιστοριογραφία θεωρείται το «Βυζάντιο», όπου ασκεί κριτική σε ρομαντικές θεωρήσεις της Ορθοδοξίας και εξετάζει πτυχές της «βυζαντινής πραγματικότητας» από το πρίσμα ενός μέσου Βυζαντινού. Μπορεί να αφήνει εκτός εστίασης τη διοίκηση ή τον στρατό, αλλά προσφέρει καίριες παρατηρήσεις για τη γλώσσα, την κοινωνία και οικονομία («η δυσκολία μας να περιγράψουμε την ανάπτυξη του βυζαντινού φεουδαλισμού ξεκινάει από το ότι ο φεουδαλισμός αυτός δεν αποκρυσταλλώθηκε ποτέ σε μια νομική μορφή και δεν απέκτησε “τεχνικό” λεξιλόγιο»), τους αιρετικούς, τον μοναχισμό και την εκπαίδευση. Για τη λογοτεχνία, την τέχνη («ενώ η παλαιοχριστιανική ήταν επιδεικτική… η βυζαντινή ενστάλαξε στις παλιές φόρμες τη δική της ξεχωριστή πνευματικότητα και κομψότητα»), τις πεποιθήσεις για τον ορατό και αόρατο κόσμο («αντίθετα από τον Σατανά του Milton, ο βυζαντινός δαίμονας δεν ήταν ένας περήφανος επαναστάτης.  Απεναντίας ήταν μάλλον εξαθλιωμένος, όπως τον είχε φανταστεί και ο Ντοστογέφσκι»), το φυσικό σύμπαν, το παρελθόν και το μέλλον της ανθρωπότητας. Η ανάλυσή του θα συνδεθεί ως ένα σημείο με την αρνητικότητα που επιδεικνύουν ορισμένοι μελετητές απέναντι στον βυζαντινό πολιτισμό, κυρίως επειδή έδινε μικρή αξία στην πρωτότυπη δημιουργικότητα και προτεραιότητα στην περίφημη «μίμηση» των έργων της κλασικής γραμματείας.

Για τον Σίριλ Μάνγκο, όπως επισημαίνει η Εϊβεριλ Κάμερον («Οι Βυζαντινοί», μτφ. Γιώργος Τζήμας, Ψυχογιός, 2009, αλλά και «Η αξία του Βυζαντίου», μτφ. Πέτρος Γεωργίου, Πατάκης, 2017), ο βυζαντινός πολιτισμός είναι αμάλγαμα δύο στοιχείων: της ελληνικής κλασικής επίδρασης, κάτι που αποτυπώνεται, για παράδειγμα, στο εκπαιδευτικό σύστημα και στη διδασκαλία της ρητορικής, και της ιουδαιοχριστιανικής παράδοσης. Είναι μάλιστα η δεύτερη που επικρατεί, με όσα «μεσαιωνικά» στοιχεία αυτό συνεπάγεται: «Ο αληθινός “κακός” της ιστορίας είναι φυσικά η κρατική ορθοδοξία» («Βυζάντιο», ΜΙΕΤ, σ. 127). Και: «Για τον Βυζαντινό, όπως και για κάθε άνθρωπο του Μεσαίωνα, το υπερφυσικό υπήρχε με έναν τρόπο πολύ πραγματικό και γνώριμο» (σ. 181). Σε αντίθεση μάλιστα με τον Στίβεν Ράνσιμαν, που θα αναζητήσει στη θρησκεία τη συγκολλητική ουσία του βυζαντινισμού, ο Μάνγκο θα αναζητά μονίμως τις διαιρέσεις που αυτή προκαλεί μέσα στον ίδιο πολιτισμό.

Οσον αφορά, πάλι, το ερώτημα της «ταυτότητας» των Βυζαντινών, ο Μάνγκο δεν ξεκινάει από την εθνικότητα. Υπογραμμίζει την πολιτισμική και εθνοτική ποικιλότητα υποστηρίζοντας ότι στα τέλη του 8ου αιώνα βρίσκουμε έναν πληθυσμό ο οποίος είχε «αναμειχθεί τόσο πολύ και τόσο βίαια, ώστε είναι δύσκολο να πούμε ποιες εθνικές ομάδες κατοικούσαν σε ποιες περιοχές και σε τι αριθμούς». Η υβριδικότητα προβάλλεται ως εγγενές στοιχείο του Βυζαντίου.

ΕΔΡΑ ΚΟΡΑΗ. Εκτός των άλλων τίτλων, στη διαδρομή του ήταν από το 1963 ως το 1968 κάτοχος της Εδρας Κοραή Νεότερης Ελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Γραμματείας στο Κολέγιο Κινγκς στο Λονδίνο. Λεπτομέρειες για την εκλογή αυτή δίνει ο Minoo Dinshaw στη βιογραφία του Στίβεν Ράνσιμαν «Outlandish knight» (Allen Lane, 2016). Σύμφωνα με τον βιογράφο, ο Ράνσιμαν προτιμούσε τον διαπρεπή Ντόναλντ Νίκολ, αυτόπτη μάρτυρα των Δεκεμβριανών (και μετέπειτα διευθυντή της Γενναδείου Βιβλιοθήκης). «Το Κολέγιο προσέφερε την Εδρα στον Σίριλ Μάνγκο… και παρόλο που ο Στίβεν περίμενε κάτι τέτοιο τον εξέπληξε ότι ο Μάνγκο την αποδέχθηκε. Ο Μάνγκο, απ’ την πλευρά του, θεωρούσε τον Στίβεν παλιομοδίτη ερασιτέχνη. Οταν ο Νίκολ έγινε τελικά καθηγητής στην Εδρα Κοραής το 1970, ο Στίβεν το θεώρησε ως τον μεγαλύτερο θρίαμβό του στον “πόλεμο” των πανεπιστημιακών».

Εκτός της έκδοσης του ΜΙΕΤ, στα ελληνικά κυκλοφορεί η «Ιστορία του Βυζαντίου» που είχε εκδώσει το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης το 2002, σε επιμέλεια του Μάνγκο (Νεφέλη, μτφ. Ολγα Καραγιώργου, επιμ. Γιασμίνα Μωυσείδου, 2006), ενώ συνεισφορές του υπάρχουν και στα συλλογικά «Το Βυζάντιο ως οικουμένη» (Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών – Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών, επιμ. Ευάγγελος Χρυσός, 2005), «Μήτηρ Θεού – απεικονίσεις της Παναγίας στη βυζαντινή τέχνη» (Μουσείο Μπενάκη, επιμ. Λούλα Κυπραίου, 2000).