Ο λάκκος με τα φίδια

εν είναι το κουτί της Πανδώρας. Είναι ο λάκκος με τα φίδια. Γι’ αυτό και τα πράγματα είναι πολύ επικίνδυνα. Οταν μια κλειστή πόρτα ανοίξει και σου επιτρέψει να μπεις στο σκοτεινό δωμάτιο με τα μυστικά, οι συνέπειες και οι επιπτώσεις θα είναι πολλές και απρόβλεπτες.

Το θέμα που ξεκίνησε με τις καταγγελίες στον χώρο του αθλητισμού – της ιστιοπλοΐας, ειδικότερα – έδωσε την ώθηση στους ηθοποιούς να προχωρήσουν στις δικές τους, στρέφοντας έτσι τα φώτα στον χώρο του θεάτρου, του θεάματος. Πάντα κάποιος κάνει την αρχή. Μεγάλο και εξαιρετικά ευαίσθητο το θέμα, διαθέτει πολλές προεκτάσεις και διακλαδώσεις. Αφορά τη βία και την κατάχρηση εξουσίας που ασκείται κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας μιας παράστασης – από την ακρόαση ως τις πρόβες και από την πρεμιέρα ως την ντερνιέρα, παντού και πάντα: σεξουαλική παρενόχληση, άσκηση σωματικής, λεκτικής και ψυχολογικής βίας, μαζί με όλες τις εκφάνσεις ενός «εκβιασμού», σώματος και ψυχής, εν όψει ενός καλλιτεχνικού αποτελέσματος.

Το παρασκήνιο του θεάτρου έρχεται στο προσκήνιο, αλλά το γεγονός ότι κανενός είδους βία δεν μπορεί ούτε πρέπει να γίνεται αποδεκτή παραμένει το μόνο αδιαπραγμάτευτο. Ας δούμε λοιπόν τι συνέβη την περασμένη εβδομάδα και πώς όλη αυτή η πρωτοβουλία θα μπορούσε να καθαρίσει το τοπίο, βοηθώντας τη συζήτηση που άνοιξε να μην κλείσει παρά μόνο αν σημειωθούν βήματα μπροστά.

Στην αφετηρία χρειάζεται μια πίστη σε όσα ειπώθηκαν με ονοματεπώνυμο γιατί ακριβώς στο αντίθετό της βασίζεται όλη η φιλοσοφία της επιβολής της βίας. Αφήνοντας στην άκρη κάθε αμφιβολία του τύπου «γιατί τώρα», μια που η απάντηση μοιάζει αυτονόητη: Χρειάζεται ωριμότητα και από την ίδια την κοινωνία ώστε να μπορέσει να ανοίξει τα αφτιά της και να ακούσει τα θύματα. Κι αυτό ήθελε χρόνο, πολύ χρόνο.

Η απορία για το ποιος θα βρει το δίκιο του, ο καταγγέλλων ή ο καταγγελλόμενος, για πράξεις που δεν μπορούν να αποδειχθούν νομικά θα παραμένει αν δεν θέλουμε να σκεφτούμε ειλικρινά – στρέφοντας το βλέμμα μέσα μας, στον εαυτό μας. Χωρίς προκαταλήψεις, συμπάθειες, αντιπάθειες, αλλά και χωρίς θαυμασμό. Κι αυτό θέλει κόπο, πολύ κόπο.

Τώρα, αν η πόρτα που άνοιξε κινδυνεύει να αφήσει να μπουν μέσα λάθη ή υπερβολές, παρεξηγήσεις, απωθημένα αλλά και ανώνυμες καταγγελίες, πάλι οφείλουμε να βρούμε τον τρόπο να τα ξεχωρίσουμε. Για να προστατεύσουμε τα χλωρά απ’ τα ξερά. Κι αυτό είναι δύσκολο, πολύ δύσκολο.

Στο όνομα της τέχνης, κι αυτό πιστεύω ότι είναι το χαλί για να πατήσει κάθε δημιουργία, δεν επιτρέπονται όλα. Κανένα όραμα κανενός σκηνοθέτη ή άλλου καλλιτέχνη που βρίσκεται σε θέση ισχύος δεν έρχεται πάνω από την ανθρώπινη υγεία, την αξιοπρέπεια και τον σεβασμό. Κι εδώ είναι που το πράγμα δυσκολεύει: γιατί το θέατρο βασίζεται στον ψυχισμό των μονάδων, με αποτέλεσμα η αναζήτηση των ορίων να μπερδεύεται. Ωστόσο σε καμία πράξη βίας δεν πρέπει να κλείνουμε τα μάτια ούτε να την αφήνουμε να λειτουργεί ως μέσο για να «παραμυθιάζεται» ο άλλος. Κι αν παρόμοια περιστατικά επί σκηνής έχουν συμβεί στο παρελθόν ή με ιδιοφυείς καλλιτέχνες που δεν είναι πια στη ζωή, αυτό δεν νομιμοποιεί κανέναν και τίποτα. Το ότι (κακώς) γίνονταν δεν σημαίνει ότι πρέπει να συνεχιστούν. Οι εποχές άλλαξαν και μαζί τους (είθε) κι εμείς.

Ποιος θα βάλει λοιπόν τα όρια; Πρώτα πρώτα ο καθένας στον εαυτό του. Η ατομική ευθύνη και η ανάληψή της αποτελεί το βασικό εργαλείο. Μετά έρχονται οι πρωτοβουλίες: είτε από έναν υγιή συνδικαλισμό, και σε αυτόν τον δρόμο φαίνεται να βαδίζει – επιτέλους – το ΣΕΗ, είτε στη δημιουργία και στην εφαρμογή ενός κώδικα δεοντολογίας – μια πρόσφατη κίνηση του ΥΠΠΟΑ. Οχι, δεν είναι απλό και ούτε μπορεί να γίνει γρήγορα. Είναι όμως μια καλή αρχή. Αρκεί μια ανεξέλεγκτη καταγγελτική διάθεση που καραδοκεί στη γωνία να μη διακινδυνέψει να τινάξει την όλη προσπάθεια στον αέρα.