Σκοτάδι απ’ το πολύ φως

«Νέα σκοτεινή εποχή» είναι το πρώτο βιβλίο του αυτοαποκαλούμενου «technologist and artist» (οπαδού/μελετητή της τεχνολογίας και καλλιτέχνη) Βρετανού Τζέιμς Μπριντλ (1980). Οταν ανατρέξουμε στο Διαδίκτυο, πλήθος είναι οι δημοσιεύσεις του σε περιοδικά που επικεντρώνονται σε τεχνολογικές εφαρμογές, όπως είναι οι εξοπλισμοί ασφάλειας (παράδειγμα τα drones και τα συστήματα εξ αποστάσεως καταστροφής), οι πλατφόρμες επιτήρησης, οι μέθοδοι επιβολής του ψηφιακού σύμπαντος στον φυσικό και στον εξατομικευμένο κόσμο, η επίμονη και μονόπλευρη διαχείριση τεράστιου όγκου δεδομένων, τα οποία οριοθετούν επιβεβλημένες κανονικότητες, όπου διαχέεται η ακμάζουσα κοινωνική και πολιτική σαθρότητα.

Σε τέτοιο περίπλοκο και πολύπλοκο περιβάλλον, ο Μπριντλ είναι ο εμπνευστής του όρου «New Aesthetic», που, όπως δηλώνει, «ασχολείται με τρόπους σύμφωνα με τους οποίους ο ψηφιακός διαδικτυακός κόσμος εισέρχεται στον εκτός διασύνδεσης φυσικό κόσμο». Με αυτή την ιδιότητα, έχει παρουσιάσει εικαστικούς σε έκθεση στο Βερολίνο (2018) με θέματα την κλιματική κρίση, τα αντικοινωνικά μέσα πληροφόρησης, τη μαζική επιτήρηση και την τρομοκρατία. Το 2019 ολοκλήρωσε τέσσερις ενότητες εκπομπών στο BBC υπό τον τίτλο «Νέοι Τρόποι να Βλέπεις», υπογραμμίζοντας τις επιδράσεις της τεχνολογίας στον πολιτισμό της εικόνας. Πέραν αυτών, ο Μπριντλ, ο οποίος συμβαίνει να ζει αυτή την περίοδο στην Αθήνα, έχει εκθέσει αφίσες και κατασκευές του σε όλες τις ηπείρους πλην Αφρικής. Επιπλέον, είναι αναπληρωτής καθηγητής του Προγράμματος Διαδραστικών Τηλεπικοινωνιών στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και συνεργάτης της εφημερίδας «The Guardian». Οι ομιλίες και παρεμβάσεις του στο YouTube συγκεντρώνουν θετικά σχόλια και μεγάλο αριθμό ακροατών.

Αυτό το αναγνωρισμένο πολύπλευρο και πολυσύνθετο επιτυχές βιογραφικό αντανακλάται στο βιβλίο του «Νέα Σκοτεινή Εποχή», το οποίο (ως «εναρκτήριο λάκτισμα») δεν έχει τη στιβαρότητα μιας ενδελεχούς και μακρόχρονης πανεπιστημιακής έρευνας, διακρίνεται όμως για τη δημοσιογραφική αμεσότητα, η οποία αντλεί «εκ του πεδίου» παραδείγματα που ενισχύουν την επιχειρηματολογία ότι το μέλλον ανήκει στην τεχνολογία ως διαρκώς επιταχυνόμενο παρόν, έτσι που το μέλλον δεν είναι άλλο από την εξάντληση του παρόντος προς οικοδόμηση του επόμενου «παροντο-μέλλοντος», υπολογιστικά προσδιορισμένου και προβαλλόμενου.

Οπως έχει συμβεί στο σύνολο σχεδόν των προσφάτων πονημάτων περί την τεχνολογία και τους μέσω αυτής κινδύνους απανθρωποποίησης εντός της ανθρωποποιημένης πλέον Γης (Ιλούζ, Αγκάμπεν), την προοπτική της λίαν προσεχούς κλιματικής κατάρρευσης («Ακατοίκητη Γη», Ντέιβιντ Γουάλας-Γουέλς, Μεταίχμιο), την τυραννία της τεχνολογικής επιτήρησης εκ μέρους του εξουθενωτικού καπιταλισμού (Σοσάνα Ζούμποφ, «Η Εποχή του Κατασκοπευτικού Καπιταλισμού», εκδ. Καστανιώτης), ο τρόμος του πρωτόγνωρου της τεχνολογικής ασυδοσίας καταλήγει στο κάλεσμα για αντίσταση του ανθρώπου σε αυτό το δημιούργημά του, για έναν αγώνα που ελπίζεται, επειδή επικαλείται, ότι θα κερδηθεί. Ο Μπριντλ ακολουθεί αυτή τη γραμμή με παρόμοιες αποχρώσεις αισιοδοξίας. Οι τελευταίες λέξεις του βιβλίου του είναι: «Σ’ έναν πλανήτη 7,5 δισεκατομμυρίων και πλέον ανθρώπων, τα σύγχρονα συστήματα υποστήριξης της ζωής θα εξαρτώνται απόλυτα από αυτές τις τεχνολογίες. Η κατανόηση αυτών των συστημάτων και των συνεπειών τους, καθώς και των συνειδητών επιλογών που κάνουμε όταν τα σχεδιάζουμε, στο εδώ και τώρα, είναι κάτι που παραμένει ολοκληρωτικά εντός των ορίων των ικανοτήτων μας. Δεν είμαστε ανίσχυροι, δεν μας λείπει η αυτενέργεια, και δεν μπορεί να μας περιορίζει η σκοτεινιά. Χρειάζεται μόνο να σκεφτούμε, να ξανασκεφτούμε και να συνεχίσουμε να σκεφτόμαστε. Το δίκτυο – δηλαδή εμείς και οι μηχανές μας και τα πράγματα που σκεφτόμαστε και ανακαλύπτουμε μαζί – το απαιτεί».

Ποια είναι η αλήθεια;

Για την επιτυχία της εικαζόμενης διόρθωσης της τρέχουσας τάσης και των αστάθμητων εξελίξεών της με την προϋπόθεση ότι σκεφτόμαστε και ξανασκεφτόμαστε, πρέπει να ξεφύγουμε από εμπόδια που ο ίδιος ο Μπριντλ υπογραμμίζει ως εξ ορισμού ανυπέρβλητα. Το σπουδαιότερο είναι η αντικατάσταση της ενσυνείδητης σκέψης από τις γνωστικές συντομεύσεις που παρέχουν τα αυτοματοποιημένα υπολογιστικά συστήματα μέσω της συσσώρευσης και επεξεργασίας δεδομένων, τα οποία συγκροτούν την «αλήθεια». Αυτά έχουν την ικανότητα και την εξουσία να παράγουν ασταμάτητα την «αλήθεια» και να καταλαμβάνουν όλο και περισσότερο τον χώρο και τον χρόνο των γνωστικών λειτουργιών: η πραγματικότητα μοιάζει με υπολογιστή και η σκέψη τον υπολογιστή αντιγράφει. Η επίκληση των δεδομένων ότι διαφωτίζουν τον κόσμο είναι στην πράξη ένα βύθισμα στο σκοτάδι: «Η αφθονία της πληροφορίας και η πολλαπλότητα των κοσμοθεάσεων που είναι τώρα προσβάσιμη σε όλους στο Διαδίκτυο, δεν παράγει μια συνεκτική και συναινετική πραγματικότητα, αλλά μια πραγματικότητα που έχει κατακερματιστεί από τη φονταμενταλιστική επιμονή σε απλουστευτικές αφηγήσεις, σε θεωρίες συνωμοσίας και σε πολιτικές μετα-δεδομένων».

Αυτό το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της «νέας σκοτεινής εποχής» περιορίζει και εξασθενεί την αυτενέργεια του «αγώνα», δηλαδή την προσωπική και μοναδική παρέμβαση στα πράγματα, την ώρα που τα πράγματα είναι ιδιοκτησία κάποιου άλλου, ο οποίος σου παρέχει απλώς και μόνο τη χρήση σύμφωνα με μια σύμβαση που δεν έχει τύχει διαπραγμάτευσης και παραμένει ετεροβαρής, καθώς εκείνος γνωρίζει ανά πάσα ώρα και στιγμή ποια η χρήση και ποιο το συμφέρον που τον εξυπηρετεί, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό, χρήση την οποία έχει τον τρόπο να σου ακυρώσει. Μήπως αυτή η σχέση είναι μορφή υποδούλωσης και μήπως άτομα και κοινωνίες είναι πια αποικίες του παγκόσμιου ιστού, οι οποίες υποκύπτουν στον πειρασμό της αυτοεξαπάτησης και της αποβλάκωσης; Μήπως, όπως εναγωνίως αναλύει ο Μπριντλ, η πολυπλοκότητα του υφιστάμενου «συστήματος», προσφέροντας σειρές από απλότητες, εξαντλεί, εκτός των άλλων, τον πλανήτη εξαιτίας των απαιτήσεών του σε ενέργεια και σε σπάνιες πρώτες ύλες; Ο Χ.Φ. Λόβκραφτ (1890-1937), συγγραφέας βιβλίων τρόμου, έγραφε το 1926: «Οι επιστήμες, πασχίζοντας καθεμιά στη δική της κατεύθυνση, μας έχουν βλάψει λίγο ως τώρα. Κάποια μέρα όμως, η συναρμολόγηση όλων των κομματιών της ασύνδετης γνώσης, θα φωτίσει τόσο τρομακτικές όψεις της πραγματικότητας, καθώς και την τρομερή θέση μας εντός της, που είτε θα τρελαθούμε από την αποκάλυψη, είτε θα δραπετεύσουμε από το θανατερό φως στην ειρήνη και στην ασφάλεια μιας νέας σκοτεινής εποχής». Το δίλημμα ισχύει και είναι βασανιστικό. Πώς να υποστηρίξεις ότι η δυναμική της επιστήμης της τεχνολογίας είναι επιβλαβής;

Η πολυσχιδής προσωπικότητα του οπαδού/μελετητή της τεχνολογίας και καλλιτέχνη Μπριντλ αγγίζει τις δυσμορφίες του σκότους ως απαρχή μιας προ πολλού αναγκαίας αποσυμφόρησης του «τέλους του μέλλοντος», όπως είναι ο υπότιτλος του βιβλίου του. Εχει, σύμφωνα με το βιογραφικό του, το πλεονέκτημα της κατανόησης του ψηφιακού παρόντος και των πλοκάμων της τεχνολογίας στην τέχνη και τον πολιτισμό. Εχει δηλαδή δρόμο μπροστά του.

James Bridle
Νέα Σκοτεινή Εποχή
Μτφ. Μανώλης Ανδριωτάκης
Εκδ. Μεταίχμιο, 2020, σελ. 328
Τιμή: 17,70 ευρώ