Πέραν του ανείπωτου

Η συζήτηση γύρω από το Ολοκαύτωμα συχνά επιστρέφει στο θέμα του ανείπωτου, ως τον μόνον τρόπο για να αναμετρηθούμε με το μέγεθος της φρίκης και της βαναυσότητας, αλλά και ως μια αναγκαία οριοθέτηση απέναντι στον κίνδυνο μιας σχετικοποίησης που θα οδηγούσε τελικά στην υποβάθμιση της ίδιας της σημασίας του.

Ομως, την ίδια στιγμή το Ολοκαύτωμα έχει ειπωθεί, γραφτεί, περιγραφεί, αφηγηθεί με ποικίλους τρόπους. Ξεκινώντας από την αγωνία της μαρτυρίας, την προσπάθεια δηλαδή των ίδιων των επιζώντων να μιλήσουν γι’ αυτό που είδαν, αυτό που με τρόμο ένιωθαν ότι κάποτε κανένας δεν θα μπορούσε να πιστέψει ότι όντως έγινε, και περνώντας στη συστηματική ιστορική έρευνα, συμπεριλαμβανομένης της μελέτης των ίδιων των αρχείων και των πηγών, γιατί στην περίπτωση του Ολοκαυτώματος υπήρχε και η γραφειοκρατική πλευρά της καταγραφής μιας επιχείρησης που σκοπό είχε την εξάλειψη ολόκληρου του ευρωπαϊκού Εβραϊσμού.

Η προσπάθεια ερμηνείας, ιδίως όταν περνάει μέσα από τη διαπίστωση ότι έχουμε να κάνουμε με μια πρακτική που εντάσσεται σε ένα σύνολο γενοκτονικών πρακτικών που ορίζουν τη σκοτεινή πλευρά της νεωτερικότητας, έχει κατηγορηθεί ότι μειώνει τη μοναδικότητα του Ολοκαυτώματος. Ομως, ταυτόχρονα αυτός είναι ένας τρόπος να κατανοήσουμε τη φρίκη.

Η επιβίωση του αντισημιτισμού, πολύ πιο εμφανής μέσα από την άνοδο της Ακροδεξιάς, έρχεται να μας θυμίσει ότι το ιστορικό βάθος είναι πολύ μεγαλύτερο. Η διατήρηση του αντισημιτισμού σε πείσμα των διακηρύξεων μετά τη Γαλλική Επανάσταση περί ενσωμάτωσης στα ανεξίθρησκα συνταγματικά κράτη, ήρθε να δείξει τα όρια της αναδυόμενης εθνικής ιδεολογίας και της σύνδεσής της με τον ρατσισμό. Η φιγούρα του Εβραίου συγκρουόταν ποικιλοτρόπως με τις πολιτικές μορφές των ευρωπαϊκών κρατών και αυτοκρατοριών. Οχι μόνο γιατί στις μεγάλες εβραϊκές αγροτικές κοινότητες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης συνιστούσε έναν πληθυσμό εκ προοιμίου ύποπτο για αδυναμία ενσωμάτωσης στα νέα αφηγήματα και την εδαφική τους διάσταση, αλλά και γιατί ακόμη και η  φιγούρα του «ενσωματωμένου» Εβραίου στη Δυτική Ευρώπη, αυτού που «είναι σαν κι εμάς» αλλά «όχι εντελώς σαν κι εμάς», συνιστούσε μια ριζική και διαρκή υπονόμευση του συνεκτικού χαρακτήρα των εθνικών ιδεολογιών.

ΕΒΡΑΙΟΜΠΟΛΣΕΒΙΚΙΣΜΟΣ. Σε όλα αυτά προστέθηκε και μια διάσταση ακόμη μετά το 1917. Η διαπίστωση ότι η Ρωσική Επανάσταση, πραγματοποιημένη από ένα κόμμα με σημαντικό αριθμό εβραίων στελεχών και με ένα όραμα που αναγνώριζε την εβραϊκή ταυτότητα περισσότερο από οποιοδήποτε κρατικό σχέδιο της εποχής, τροφοδότησε όλη τη δαιμονοποίηση του «εβραιομπολσεβικισμού» και όλη τη μυθολογία των σχετικών «θεωριών συνωμοσίας», με αποκορύφωμα βέβαια τον ίδιο τον σχεδιασμό του Χίτλερ για την καταστροφή της Σοβιετικής Ενωσης.

Οι Ναζί παίρνουν έναν ενεργό αντισημητισμό και ενσωματώνουν τα στοιχεία σε μια συστηματική κρατική πολιτική που είναι πολύ πέρα από τη λογική του πογκρόμ. Η ιστορική έρευνα έχει κάνει μεγάλη προσπάθεια να αποτυπώσει τις μετατοπίσεις του ναζιστικού καθεστώτος, υπογραμμίζοντας όμως ότι η «Τελική Λύση» είναι μια απόφαση που λαμβάνεται αρκετά νωρίς. Η ίδια η διαδικασία και το σταδιακό ξεδίπλωμα του μηχανισμού της καθολικής εξόντωσης, η συμμετοχή (και συνενοχή) πλήθους ανθρώπων σε αυτή, η βαναυσότητα που οργανώνεται με γραφειοκρατική αποτελεσματικότητα, όλα αυτά αναδεικνύουν και μια ακόμη σύνδεση: αυτή ανάμεσα στην επιλογή της εξόντωσης και τη γραφειοκρατική και βιομηχανική καπιταλιστική ορθολογικότητα.

Αν σε αυτό προσθέσουμε και πώς ο ρατσισμός και η αποικιοκρατία επίσης είχαν και μια γενοκτονική και εξοντωτική διάσταση κατανοούμε ίσως αυτό που είναι τόσο τρομακτικό για το Ολοκαύτωμα: ότι, δηλαδή, είναι ταυτόχρονα τόσο διακριτό μέσα στο μέγεθος της φρίκης του και ταυτόχρονα τόσο εξαρτημένο αιτιακά από πλευρές και διαστάσεις της νεωτερικότητας και των αστικών πολιτικών και των καπιταλιστικών οικονομικών μορφών που συνδέονται με αυτήν. Αυτή η τελευταία διάσταση, συχνά απωθημένη σε μια συζήτηση που βλέπει τη φιλελεύθερη δημοκρατία ως την απόλυτη αντίθεση του ναζισμού, είναι ίσως και αυτή που δικαιολογεί και μια αναγκαία διαρκή ανησυχία. Να το πούμε απλά: για να μπορέσουν να υπάρξουν και να λειτουργήσουν στην Ευρώπη τα μεγάλα εργοστάσια θανάτου του «σύμπαντος των στρατοπέδων», έπρεπε πρώτα να έχουν υπάρξει τα εργοστάσια που παρήγαγαν εμπορεύματα και κέρδη.

Την ίδια στιγμή η διαπίστωση της ενεργητικής συμμετοχής (ή έστω της παθητικής ανοχής και σίγουρα όχι άγνοιας) τοπικών πληθυσμών στην Ευρώπη στις διαδικασίες σύλληψης και μεταφοράς ενίοτε και εξόντωσης, όπως και η μέχρι σήμερα δυσκολία στην αναγνώριση και παραδοχή της προσφέρει και αυτή μια οδυνηρή υπόμνηση του τρόπου που το Ολοκαύτωμα ήταν κάτι πολύ παραπάνω από μια σκοτεινή «εξαίρεση».