Ποντάρει στους πολίτες, όχι στο σύστημα

Στη Ρωσία υπάρχει αφθονία κανόνων, είναι όμως αρκετά εύπλαστοι, ανάλογα με τις ανάγκες του Κρεμλίνου. Το 2020 είδαμε κανόνες να αλλάζουν, πρωτίστως ώστε να μπορέσουν πιο εύκολα εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία να παραμείνουν στην εξουσία.

Η χρονιά ξεκίνησε με την προαναγγελία μιας συνταγματικής μεταρρύθμισης. Παρότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν αρχικά απέφυγε να ξεκαθαρίσει τον απώτερο στόχο της, με τον καιρό κατέστη προφανές πως το ρωσικό Σύνταγμα του 1993 θα τροποποιούνταν ώστε να μπορέσει ο πρόεδρος να θέσει ξανά υποψηφιότητα μετά το τέλος της θητείας του το 2024. Η μέθοδος τροποποίησης του Συντάγματος επίσης επινοήθηκε από το πουθενά – χρησιμοποιήθηκε μια νομικά πρωτοφανής «πανεθνική ψηφοφορία» που επέτρεψε στην κυβέρνηση να απαγορεύσει τη διαφήμιση μιας εκστρατείας υπέρ του «όχι» και να αποφύγει οποιαδήποτε απαίτηση ελάχιστης συμμετοχής.

Το καλοκαίρι, η τριήμερη ψηφοφορία μετατράπηκε σε μόνιμο κομμάτι του ρωσικού εκλογικού νόμου. Αρχικά θεσμοθετήθηκε λόγω COVID-19, πλέον όμως είναι δυνατή όποτε το αποφασίζει η εκλογική επιτροπή. Δεδομένου του ιστορικού ανάρμοστης εκλογικής συμπεριφοράς της Ρωσίας, η επιμήκυνση της διάρκειας της ψηφοφορίας, αντί να κάνει τη ζωή των ψηφοφόρων πιο εύκολη, θα αυξήσει τις ευκαιρίες για εκλογική νοθεία, καθιστώντας ακόμα πιο δύσκολο το έργο των ανεξάρτητων εκλογικών παρατηρητών.

Στο τέλος της χρονιάς ο διαβόητος νόμος περί «ξένων πρακτόρων» διευρύνθηκε ώστε να περιλάβει περισσότερες ομάδες και άτομα, όπως ξένους δημοσιογράφους και ανεπίσημες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Τον Νοέμβριο προτάθηκε νομοσχέδιο το οποίο υποχρεώνει τους υποψηφίους σε εκλογές που σχετίζονται με οργανώσεις «ξένων πρακτόρων» να χρησιμοποιούν την ετικέτα αυτή σε όλο το προεκλογικό υλικό τους, ακόμα και δίπλα στο όνομά τους στο ψηφοδέλτιο. Ενα τέχνασμα με ξεκάθαρο στόχο το Ιδρυμα Κατά της Διαφθοράς του Αλεξέι Ναβάλνι και τους συνεργάτες του, που έχουν ήδη εκδηλώσει επιθυμία να συμμετάσχουν στις κοινοβουλευτικές εκλογές τον Νοέμβριο.

Οταν ο Ναβάλνι και οι ερευνητές δημοσιογράφοι της Bellingcat χρησιμοποίησαν στοιχεία διαβατηρίων, πτήσεων και κινητών τηλεφώνων προκειμένου να καταδείξουν ποια μέλη των Ομοσπονδιακών Υπηρεσιών Ασφάλειας πήραν κατά πάσα πιθανότητα μέρος στη δηλητηρίασή του, σε μια έκθεση-σοκ τον Νοέμβριο, το Κρεμλίνο κατάθεσε νομοσχέδιο που απαγορεύει τη διασπορά ή τη χρήση ιδιωτικών δεδομένων αξιωματούχων των υπηρεσιών ασφάλειας και πληροφοριών.

Το σύστημα νόμων και κανονισμών της Ρωσίας έχει καμφθεί επανειλημμένως σύμφωνα με τη βούληση του Κρεμλίνου. Μπορούμε να αναμένουμε ότι το ίδιο θα συμβεί και με τα νομικά προβλήματα του Ναβάλνι: θα εξελιχθούν κατά πώς θέλει το Κρεμλίνο, κι ας είναι παράλογο το αποτέλεσμα.

Επιστρέφοντας εντούτοις στη Ρωσία, ο Ναβάλνι ποντάρει όχι στο σύστημα αλλά στους πολίτες. Το μήνυμά του είναι απλό: μη φοβάστε, μιλήστε. Ηταν το μήνυμα που επανέλαβε η σύζυγός του Γιούλια Ναβάλναγια όταν ο Ναβάλνι συνελήφθη στον έλεγχο των διαβατηρίων: «Ο Αλεξέι δεν φοβάται. Ούτε εγώ φοβάμαι και σας καλώ όλους να μη φοβάστε». Είναι το μήνυμα που έστειλε και ο Ναβάλνι το απόγευμα της Δευτέρας μέσα από το αυτοσχέδιο δικαστήριο: «Μας φοβούνται. Σας φοβούνται».

Ισως να αποδειχθεί ισχυρό αυτό το μήνυμα. Οσο και αν στηρίζεται στην καταστολή το Κρεμλίνο, χρειάζεται επίσης τη συνεχιζόμενη στήριξη των πολιτών, που δεν βλέπουν εναλλακτική επιλογή στον Πούτιν και στο κόμμα της Ενωμένης Ρωσίας. Η επιστροφή του Ναβάλνι επιταχύνει πιθανότατα μια σύγκρουση ανάμεσα στην αντιπολίτευση και στο Κρεμλίνο, στην οποία και οι δύο πλευρές θα αναγκαστούν να απευθυνθούν στους πολίτες μάλλον παρά στους κανόνες.

Η Γιάνα Γκοροχόφσκαγια είναι πολιτική επιστήμων που ειδικεύεται στην έρευνα της κοινωνίας των πολιτών στη Ρωσία.