Η ΕΕ και ο… «τέταρτος δρόμος προς τον σοσιαλισμό»

Η Ανγκελα Μέρκελ – η οποία επιμένει ότι ετοιμάζει τις… βαλίτσες της για τη σύνταξη μετά τις εκλογές του ερχόμενου φθινοπώρου – παραμένει δίχως αμφιβολία η ισχυρότερη πολιτική προσωπικότητα της Ευρώπης. Αυτό αποτυπώθηκε, σε μεγάλο βαθμό, και στην εξάμηνη προεδρία της στην ΕΕ, στη διάρκεια της οποίας έκανε αυτό που ξέρει καλύτερα από όλα και όλους: Να επιτυγχάνει ή, όταν χρειάζεται, να επιβάλει συμβιβασμούς – κάτι που έκανε τόσο με τον προϋπολογισμό της περιόδου 2021-27 και το Ταμείο Ανάκαμψης όσο και με το Brexit.

Από την 1η Ιανουαρίου, ωστόσο, η «σιδηρά καγκελάριος» και εμβληματική φυσιογνωμία της γερμανικής Χριστιανοδημοκρατίας έχει παραδώσει τη σκυτάλη, μαζί και τις ευθύνες που αυτή κουβαλάει μαζί της, σε έναν πολιτικό ο οποίος κινείται σε αντίπαλο στρατόπεδο και ηγείται μιας χώρας με σαφώς μικρότερο ειδικό βάρος και «αποτύπωμα» στα ευρωπαϊκά δρώμενα. Κι όμως. Παρά τις μεγάλες διαφορές που φαινομενικά έχει από τη Μέρκελ, ο σοσιαλιστής πρωθυπουργός της Πορτογαλίας, Αντόνιο Κόστα, στην πράξη θα φανεί ότι δεν απέχει πολύ από αυτήν.

Ο Κόστα έχει αποδείξει εξάλλου ότι, τηρουμένων των αναλογιών, μπορεί να αισθάνεται εξίσου ισχυρός με την προκάτοχό του στο τιμόνι της ΕΕ. Στις εκλογές του 2019, άλλωστε, όχι απλώς κατάφερε να διασφαλίσει μια δεύτερη θητεία, αλλά είδε τη δύναμη του κόμματός του να ενισχύεται σημαντικά, σε βάρος όλων σχεδόν των άλλων δυνάμεων, φίλιων και εχθρικών. Αν και ο αριθμός των κοινοβουλευτικών εδρών που συγκέντρωσε (108 στις 230, έναντι 86 που είχε πάρει το 2015) δεν του επέτρεψε να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση, η παραμονή του στην εξουσία αποδείχθηκε μια μάλλον εύκολη και τυπική διαδικασία.

Οι πρώτοι «τριγμοί». Ετσι, το μοντέλο διακυβέρνησης που δημιούργησε ο Κόστα έχει ελπίδες να φτάσει μέχρι τις εκλογές του 2023, ενώ εάν τις κερδίσει, ο ίδιος εγγράφει υποθήκη για να ενταχθεί στη λίστα με τους μακροβιότερους πρωθυπουργούς της Ευρώπης. Ωστόσο, η μακροβιότητα του «τέταρτου δρόμου προς τον σοσιαλισμό» – όπως πολλοί έχουν ονομάσει το μοντέλο Κόστα, αντιπαραβάλλοντάς το με τους δύο «κλασικούς» δρόμους και τον «Τρίτο Δρόμο» του Τόνι Μπλερ – δεν εξαρτάται μόνο από αυτόν.

Παρά το γεγονός ότι συνεχίζει να έχει το πάνω χέρι και να είναι πολιτικά κυρίαρχος στη μικρότερη από τις δύο χώρες της Ιβηρικής, ο Κόστα είναι υποχρεωμένος να ισορροπεί σε λεπτό σκοινί με τους (ακρο)αριστερούς συμμάχους του, οι οποίοι του διασφαλίζουν την πλειοψηφία στις κρίσιμες αποφάσεις, καθώς και την αναγκαία κοινωνική συναίνεση: Από τη μία το Αριστερό Μπλοκ, έναν συνασπισμό που ιδρύθηκε το 1999 και εκφράζει αρκετά ριζοσπαστικές θέσεις σε πολλά ζητήματα και, από την άλλη, την Ενωτική Δημοκρατική Συμμαχία, στην οποία τον πρώτο λόγο έχει το πάλαι ποτέ σκληροπυρηνικό ΚΚ Πορτογαλίας, ενώ συμμετέχουν και οι Πράσινοι.

Αν και οι «τριγμοί» έχουν πολλαπλασιαστεί το τελευταίο διάστημα, η αλήθεια δε είναι πως τα δύσκολα θα έρθουν όταν παρέλθει η κορύφωση της κρίσης που προκάλεσε η πανδημία (στην οποία οι επιδόσεις της Πορτογαλίας είναι  «αξιοπρεπείς» συγκριτικά με άλλες χώρες). Ειδικά όταν αρχίσουν να κλείνουν τα «παράθυρα» δημοσιονομικής ανοχής και χαλάρωσης από τις Βρυξέλλες και την ΕΚΤ και επιστρέψει στην πολιτική καθημερινότητα η αναγκαιότητα της «πειθαρχίας» σε στόχους και ποσοστά, οπότε και αντικειμενικά θα δοκιμαστούν τα όρια του Κόστα και της κυβέρνησής του. Τότε δε, η πίεση θα είναι τόσο έντονη ώστε ελάχιστοι θα θυμούνται το γεγονός ότι είναι αυτός ο οποίος κατάφερε να βγάλει την Πορτογαλία από τη στενωπό των μνημονίων χωρίς οι πολίτες της να ζήσουν το «δράμα» άλλων κρατών, όπως η Ελλάδα.

Μακριά από νέες κρίσεις. Σίγουρα, πάντως, ο Κόστα ελπίζει να μη ζήσει κάποια νέα, έκτακτη και απρόβλεπτη κρίση στη διάρκεια της εξάμηνης προεδρίας του, καθώς το πιθανότερο είναι πως η κατάσταση δεν θα αλλάξει ριζικά μέχρι τις 30 Ιουνίου, οπότε και παραδίδει με τη σειρά του στη Σλοβενία. Πρακτικά, λοιπόν, μετά και τους συμβιβασμούς που πέτυχε και επέβαλε η Μέρκελ, ο πορτογάλος πρωθυπουργός θα έχει την «πολυτέλεια» να περιοριστεί στην πολύ πιο ανώδυνη (αν και συχνά περίπλοκη, όπως έχει αποδείξει η εμπειρία) διαχείριση, δίνοντας παράλληλα έμφαση στα σημεία που έχει δηλώσει ότι αποτελούν προτεραιότητές του.

Πρόκειται, από τη μία, για την «πράσινη ανάπτυξη» και τον «ψηφιακό μετασχηματισμό», πλευρές οι οποίες αποτελούν πλέον και επίσημη κατεύθυνση της ΕΕ, οπότε λογικά δεν θα αντιμετωπίσει μεγάλες δυσκολίες. Από την άλλη, βρίσκεται η ενίσχυση του αποκαλούμενου «Ευρωπαϊκού Πυλώνα των Κοινωνικών Δικαιωμάτων» και του «ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου» – ή, με απλά λόγια, η προσπάθεια για τη μεταφορά σε ευρωπαϊκό επίπεδο του μοντέλου που έχει καθιερώσει ο ίδιος στη χώρα του. Σε αυτό το πλαίσιο, μάλιστα, υπάρχει σχέδιο για τη διοργάνωση στο Πόρτο μιας κοινωνικής διάσκεψης, στις αρχές Μαΐου (αν και η εξέλιξη της πανδημίας μπορεί να αλλάξει πολλά), καθώς και η παρουσίαση ενός σχεδίου για τη συγκρότηση μιας Ευρωπαϊκής Ενωσης Υγείας, η οποία θα συμβάλλει ώστε να αντιμετωπίζονται πιο γρήγορα και πιο αποτελεσματικά μελλοντικές υγειονομικές κρίσεις.

Στο δεύτερο αυτό μέτωπο, όμως, ο δρόμος μόνο στρωμένος με… ροδοπέταλα δεν είναι, μιας και οι απόψεις εντός των «27» περί «κοινωνικού μοντέλου» και «κοινωνικού κράτους» διαφέρουν αισθητά. Συχνά δε, η σύγκλιση αποδεικνύεται αδύνατη στην πράξη. Ο Κόστα, όμως, είναι πλέον έμπειρος πολιτικός και προφανώς το γνωρίζει.