«Ο προφήτης μιας ηθικής επανάστασης που εκκρεμεί»

ΣΤΑΘΜΟΙ ΖΩΗΣ

ΦΙΟΝΤΟΡ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ

l
Γεννήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 1821 στη Μόσχα

l
Ο πατέρας του ήταν στρατιωτικός γιατρός που στο τέλος της καριέρας του έγινε διευθυντής πτωχοκομείου. Δολοφονείται το 1839 επειδή ήταν ιδιαίτερα μισητός από τους χωρικούς λόγω του σκληροτράχηλου και αυταρχικού του χαρακτήρα

l
Ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι πήγε οικότροφος σε δύο σχολεία στη Μόσχα, ένα από τα οποία γαλλικό. Συνέχισε τις σπουδές του στην Πετρούπολη σε κρατική στρατιωτική σχολή μηχανικών και για σύντομο χρονικό διάστημα άσκησε το επάγγελμα

l
Τον Απρίλιο του 1849 συνελήφθη και πέρασε από έκτακτο στρατοδικείο για συμμετοχή σε προδοτική συνωμοσία. Την άνοιξη του 1849 είχε προσχωρήσει σε μια πολιτικοφιλοσοφική λέσχη που έγινε γνωστή ως κίνηση Πετρασέφσκι ή οι Πετρασέφσκηδες. Η ποινή ήταν τέσσερα χρόνια καταναγκαστικά έργα και στρατιωτική υπηρεσία ως απλός στρατιώτης για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα. Μετατράπηκε τελικά σε τετραετή εξορία και καταναγκαστικά έργα στο Ομσκ της Σιβηρίας

l
Γνωρίζει και παντρεύεται τον Φεβρουάριο του 1857 τη Μαρία Ισάγεβα

l
Το 1859 επέστρεψε στην Πετρούπολη και εξέδωσε μαζί με τον αδελφό του δύο περιοδικά, τα οποία δεν σημείωσαν επιτυχία, με αποτέλεσμα να βρεθεί καταχρεωμένος. Την ίδια περίοδο εκδηλώθηκε το σχεδόν νοσηρό του πάθος για τα τυχερά παιχνίδια, ενώ έγραψε τα σημαντικά του έργα: «Ο παίκτης», «Οι αδερφοί Καραμάζοφ», «Εγκλημα και τιμωρία», «Ο ηλίθιος», «Οι δαιμονισμένοι»

l Στις 16 Μαΐου 1878 πεθαίνει ο μικρός γιος του από επιληψία

l
Για δυόμισι χρόνια μένει στο διαμέρισμα της οδού Κουζνέτσνι 5 στην Αγία Πετρούπολη. Στον δεύτερο όροφο με έξι δωμάτια και παράθυρα με θέα στην εκκλησία του Αγίου Βλαντίμιρ, όπου εκκλησιαζόταν στα τελευταία χρόνια της ζωής του

l
Στις 26 Ιανουαρίου 1881 είχε μια σοβαρή πνευμονική αιμορραγία. Πέθανε στις 28 του μήνα (9 Φεβρουαρίου με το νέο ημερολόγιο)

Ο Ντοστογιέφσκι δεν είναι, απλώς, ένας από τους μεγάλους της λογοτεχνίας, είναι μοναδικός και άφθαστος, όπως ο Σαίξπηρ και ο Θερβάντες· έστω και αν ο Κάφκα ακολουθεί ως συντομογραφία συμβολική. Ο Φρόιντ, ο Κάφκα, ο Προυστ, ο Τζόις τού οφείλουν πολλά και διάφορα, αλλά τι του οφείλει ο Αϊνστάιν που αναγνώρισε μεγαλύτερο χρέος στον Ντοστογιέφσκι παρά στον Φρίντριχ Γκάους, τον μεγάλο μαθηματικό; Μπορούμε ίσως να σκεφθούμε ότι ο ψυχισμός επεκτείνει τα όρια της γνωστικής σφαίρας και του μετρήσιμου.

Ολη η μεγαλοσύνη του Ντοστογιέφσκι βρίσκεται στη δημιουργική φαντασία και την αισθαντικότητά του που γίνεται γραφή, δηλαδή στον εσωτερικό και όχι στο κοινωνικό ομοίωμά του: ήταν συντηρητικός, βαθιά θρησκευόμενος, οπαδός της υποταγής, αντισημίτης, εθνικιστής. Αλλά ο ίδιος είχε γνωρίσει τη στέρηση της ελευθερίας, το κάτεργο, τον πόνο και την ταπείνωση και μόνιμα την ένδεια. Κατά κανόνα έγραφε τη νύχτα στο φως ενός κεριού, εκλιπαρώντας μικρή προκαταβολή από εκδότες για να πληρώσει τον φούρναρη που δεν έδινε πια βερεσέ, και με συχνές κρίσεις επιληψίας.

Η μυθοπλασία του βγαίνει από την ανθρώπινη κακουχία στο σύνολό της και από την περιπέτεια της συνείδησης, αλλά με βαθιά συμπάθεια, κατανόηση και αγάπη. Εβαλε την ατομική μοίρα στο κέντρο της κοσμικής αρμονίας ή, μάλλον, της απουσίας της: η ανθρωπότητα δεν είναι αφηρημένη έννοια, ενυπάρχει σε κάθε ξεχωριστό άνθρωπο. Και η ζωή της ανθρωπότητας διέπεται από την έλλειψη αρμονίας. Η γη ποτίζεται από αίμα και δάκρυα.

Σε ένα κεντρικό επεισόδιο, στους «Αδερφούς Καραμάζοφ», ο Ιβάν αρνείται την Πρόνοια ως αρμονία, αφού αυτή δεν εξαγοράζει τον πόνο και ενός έστω παιδιού που βασανίζεται. Η ατομική μοίρα στο κέντρο της συνείδησης ήταν το μέγα διακύβευμα για τον επερχόμενο – τότε – νέο αιώνα, τον Εικοστό.

Η απάντηση του κομμουνισμού, με την παραμέριση της ατομικής θεώρησης, υπέρ της ταξικής και κοινωνικής, σημείωσε το μεγαλύτερο ναυάγιο στην Ιστορία.

Οι σοβιετικοί κριτικοί, αφού πρώτα απέρριψαν συνολικά τον Ντοστογιέφσκι (συγκρίνοντάς τον π.χ. με τον Τολστόι και τη «θετική» κριτική του της κοινωνίας), εκ των υστέρων προσπάθησαν να ερμηνεύσουν την ντοστογιεφσκική ιδέα για την έλλειψη αρμονίας ως κοινό στοιχείο της ταξικής κοινωνίας, που διόρθωνε – τάχα – ο κομμουνισμός. Αλλά ο κομμουνισμός αγνόησε, ακριβώς, την ατομική μοίρα – εν ονόματι της κοινωνικής, βέβαια -, αγνόησε όμως ότι τα κοινωνικά και τα ηθικά προβλήματα είναι αδιαχώριστα, συνολικά και στον κάθε ξεχωριστό άνθρωπο.

Ο Ντοστογιέφσκι παραμένει ο προφήτης μιας ηθικής επανάστασης που εκκρεμεί. Από την άποψη αυτή η μεγαλύτερη δόξα του ίσως είναι ότι η ηθική ιδέα του δεν πραγματοποιήθηκε. Αλλά η μεγαλοσύνη του Ντοστογιέφσκι ανήκει στη λογοτεχνία. Τα έργα του «Εγκλημα και τιμωρία», «Αδερφοί Καραμάζοφ», «Ο ηλίθιος», «Οι δαίμονες», «Το υπόγειο» παραμένουν στην κορυφή της παγκόσμιας πεζογραφίας και οι ήρωές του υποδειγματικοί λογοτεχνικοί τύποι ανθρώπων.

Χωρίς επιφυλάξεις μπορούμε να πούμε ότι το ντοστογιεφσκικό μυθιστόρημα αναβάθμισε τη λογοτεχνικότητα της πρόζας και της λογοτεχνίας στο σύνολό της.