Αφιέρωμα στην «ποίηση ντοκουμέντο»

«Δεν έψαχνα για ήρωες. Eγραφα την ιστορία μέσα από τις αφηγήσεις μαρτύρων και πολεμιστών, στους οποίους κανείς δεν είχε δώσει σημασία. Που κανείς και ποτέ δεν τους ρώτησε τίποτα. Δεν γνωρίζουμε τι πιστεύουν οι άνθρωποι, απλά και μόνο οι άνθρωποι, για τις μεγάλες ιδέες. Αμέσως μετά από κάποιον πόλεμο ένας άνθρωπος θα μιλήσει για αυτόν, δέκα χρόνια όμως μετά θα μιλάει για έναν άλλο, αφού φυσικά η αφήγηση θα έχει αλλάξει, καθώς στη μνήμη θα έχει προστεθεί μια ολόκληρη ζωή. Με όλα όσα αυτή περιέχει. Το πώς έζησε ο άνθρωπος όλα αυτά τα χρόνια, τι διάβασε, τι είδε και ποιον συνάντησε στον δρόμο του. Το σε τι πιστεύει. Και τέλος, το αν είναι ευτυχισμένος ή όχι. Τα τεκμήρια έχουν ζωή και μαζί με εμάς αλλάζουν κι εκείνα».

Στην ομιλία της κατά την απονομή του βραβείου Νoμπέλ το 2015 η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς αναφερόταν στις φωνές των αυτοπτών μαρτύρων που γίνονταν τελικά η φωνή της Ιστορίας (το απόσπασμα σε μετάφραση της Ιοκάστης Καμμένου, από αφιέρωμα της «Athens Review of Books»). Επικαλούνταν τα ντοκουμέντα που αποδείχθηκε ότι έχουν τη δική τους ποιητικότητα και τα ποιητικά ίχνη που εγγράφονταν στην πραγματικότητα. Αυτός είναι ο άξονας πάνω στον οποίο στήθηκε το αφιέρωμα του εξαμηνιαίου περιοδικού «[φμρκ]» για την «Ποίηση ντοκουμέντο». Η δραστήρια συντακτική ομάδα των ποιητών και ποιητριών συνέλεξε μέσα στις 180 ωφέλιμες σελίδες 33 σημειώματα, μεταφρασμένα και πρωτότυπα ποιήματα και αναλύσεις γι’ αυτό που οι επιμελήτριες του τεύχους Κατερίνα Ηλιοπούλου και Γιάννα Μπούκοβα περιγράφουν στο εισαγωγικό κείμενο ως «ποίηση του πραγματικού»: «ένα μικτό είδος λογοτεχνίας που συμπεριλαμβάνει παραθέματα ή αντιγραφές κειμένων και δηλώσεων που δεν έγιναν από τον ίδιο τον ποιητή, όπως στατιστικές, επίσημα έγγραφα, ατόφιες μαρτυρίες, ειδησεογραφικά άρθρα, ιστορικές αφηγήσεις, γεωγραφικές ή λαογραφικές περιγραφές, και γενικώς κάθε είδος πληροφοριακού στοιχείου και “έτοιμου κειμένου” (found text), χρησιμοποιώντας τα ως βασικά γλωσσικά υλικά στην δομή του ποιητικού βιβλίου».

Στις σελίδες του αφιερώματος οι στίχοι από τον «Μοναχικό θάνατο της Χάτυ Κάρολ» του Μπομπ Ντίλαν (σε μετάφραση του Ορφέα Απέργη) διαβάζονται στο νέο «φως», καθώς διαδέχονται, για παράδειγμα, το εισαγωγικό δοκίμιο του ιστορικού τέχνης Joseph Harrington, το αριστουργηματικό «Αινέσωμεν δη άνδρας ενδόξους» (1944) του Τζέιμς Εϊτζι και του φωτογράφου Γουόκερ Εβανς, το «Πάτερσον» του Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς και τα σπαράγματα από τα «Φύλλα του ύπνου» του Ρενέ Σαρ (σε μετάφραση του Παναγιώτη Ιωαννίδη):

«Τον εχθρό τον αποφύγαμε ίσα ίσα. Η αυγή μας πρόλαβε πριν από κείνον.

(Φυλάξου από την ανεκδοτολογία. Είναι σιδηροδρομικός σταθμός όπου ο σταθμάρχης μισεί τον κλειδούχο!)

Από την ανθολόγηση της πρώτης εικοσαετίας δεν θα μπορούσε να λείπει το «Βιβλίο των νεκρών» (1938) της Μύριελ Ρουκάιζερ, το κατά πολλούς πρώτο έργο ποίησης ντοκουμέντο, που αφορά την υπόθεση της εξόρυξης πυριτίου το 1927 στη Δυτική Βιρτζίνια, η οποία είχε ως αποτέλεσμα εκατοντάδες εργάτες, κυρίως αφροαμερικανικής καταγωγής, να εμφανίσουν πυριτίαση, θανατηφόρα νόσο των πνευμόνων:

«Ο λόφος κάνει την αναπνοή αργή, αργή αναπνοή αφού διασχίσεις το ποτάμι,

και το νεκροταφείο είναι πάνω στο λόφο, κρύο μέσα στον ανοιξιάτικο αέρα,

Το νεκροταφείο είναι εκεί ψηλά και η πόλη από κάτω του».

Δοκίμια και ποιήματα. Στις άλλες συνεισφορές ο αναγνώστης θα ανακαλύψει τα ονόματα των Ερνέστο Καρδενάλ, Τσαρλς Ρέζνικοφ, Εντ Σάντερς, Τόνι Πάρκερ, Κο Ουν, Ντενίς Λέβερτοφ, Εμμα Κέι, Πολ Οστερ, Κένεθ Γκόλντσμιθ, Σ.Ντ. Ράιτ – Ντέμπορα Λάστερ, Αρα Σιρινιάν, Μαρκ Νόβακ, Μπάνου Καπίλ, Κλόντια Ράνκιν, Ρόμπιν Κοστ Λιούις, Μαρία Στεπάνοβα. Το αφιέρωμα, με συνεπιμελητή τον Αρη Αναγνωστόπουλο, συμπληρώνεται από δείγματα ποίησης ντοκουμέντο σύγχρονων ελλήνων ποιητών και εικαστικών, όπως των Λίνας Θεοδώρου, Γιάννη Ισιδώρου, Σάκη Σερέφα, Γιάννας Μπούκοβα, Θοδωρή Χιώτη, Βασίλη Αμανατίδη. Η ανθολογία προλογίζεται, εξάλλου, από την ποιήτρια Eleni Sikelianos («Αρχεία και φαντασία», μτφ. Δήμητρα Κωτούλα).

Μια τελευταία σκέψη ύστερα από την πρώτη ανάγνωση του περιοδικού: τα δημοσιογραφικά σημειώματα μπορούν να αποτυπώσουν εν μέρει τις εσωτερικές συντεταγμένες σε παρόμοιες εκδόσεις. Χρειάζονται κι αυτές τα περίφημα εξωγλωσσικά στοιχεία. Οπως εδώ, που ξεκινούν από το εξώφυλλο σε σχέδιο του Γιάννη Ισιδώρου, διαπερνούν τον σχεδιασμό των σελίδων, με τα σημεία στίξης, τα «λευκά», τις υπογραμμίσεις και τα κεφαλαία γράμματα, για να καταλήξουν στο επικαιρικό «Ημερολόγιο της πανούκλας» του Γκονσάλο Μ. Ταβάρες (αναμένεται από τις εκδ. Καστανιώτη, σε μετάφραση Αθηνάς Ψυλλιά), το οποίο δημοσιευόταν καθημερινά στην πορτογαλική εφημερίδα «Expresso» (23/3 – 20/6).