Μια παρένθεση όχι αναίμακτη

Σχεδιασμοί που παρέμειναν στα χαρτιά, προγραμματισμοί που έμειναν μετέωροι: Τίποτα (σχεδόν) από ό,τι είχε οργανωθεί για το 2020 δεν υλοποιήθηκε, κι έτσι το θέατρο βρίσκεται σήμερα με ένα «έτοιμο» πρόγραμμα για το 2021 και μαζί μια αίσθηση κενού και απογοήτευσης. Με εξαίρεση τις αρχές του περασμένου χειμώνα, όταν ακόμα η πανδημία έμοιαζε σχετικά μακρινή για τη χώρα μας, όλοι οι επόμενοι μήνες επιφύλαξαν αρνητικές εκπλήξεις για τον θεατρικό χώρο. Ωστόσο μέσα σε αυτό το τοπίο, καλλιτέχνες και παραγωγοί δεν ακολούθησαν όλοι κοινή πορεία. Κάποιοι τόλμησαν και βγήκαν περιοδεία το καλοκαίρι, οι περισσότεροι απέφυγαν να ρισκάρουν.

Αντίστοιχες ήταν και οι κινήσεις όταν το φθινόπωρο ξεκινούσε η σεζόν, με δεδομένη πια την εμπειρία και τη γνώση από την περιπέτεια του κορωνοϊού. Είδαμε θιάσους να προετοιμάζονται για πρεμιέρες, έχοντας ολοκληρώσει τις πρόβες τους – όταν οι συνθήκες τούς το επέτρεπαν – και άλλους, προβλέποντας τους δύσκολους μήνες που θα έρχονταν, να ματαιώνουν τα σχέδιά τους. Κερδισμένος δεν βγήκε κανένας, και ίσως οι πιο τολμηροί ακόμα λιγότερο, καθώς επένδυσαν σε νέες παραγωγές.

Βαρύ το σκηνικό και για τους κρατικούς φορείς, με το Εθνικό, το Κρατικό και το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου να βιώνουν πρωτόγνωρες καταστάσεις διαρκών ακυρώσεων. Οσο κι αν προσπάθησαν να κρατήσουν την ισορροπία τους, η κινούμενη άμμος κάτω από τα πόδια τους δυσκόλεψε και το έργο και τις επιλογές τους. Και αποδείχθηκε ένα σταυρόλεξο για δυνατούς λύτες και μια παρτίδα για ψύχραιμους παίκτες.

Η δεκαετία 2010-2020. Το κλείσιμο της πρώτης 20ετίας του 21ου αιώνα για το θέατρο ανέτρεψε κάθε προηγούμενο. Οποια κι αν ήταν τα προβλήματα που προκάλεσε η οικονομική κρίση, από το 2010 και δώθε, το θέατρο – κι αυτό αξίζει να το τονίσει κανείς – βγήκε μάλλον κερδισμένο από αυτή την αναμέτρηση: Επαναπροσδιόρισε τη θέση του στην κοινωνία, αντικαθιστώντας άλλου είδους ψυχαγωγίες, κι έγινε κομμάτι της καθημερινότητας ενός ευρύτερου κοινού. Αναπτύσσοντας μια πιο ισορροπημένη πολιτική, με προσφορές, πακέτα και στενή συνεργασία με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, έγινε πόλος έλξης. Σε συνδυασμό με μια παθητική εποχή για την τηλεόραση, η δεκαετία 2010-2020 αποδείχθηκε σωτήρια για τις θεατρικές σκηνές. Μεγάλες και μικρές παραγωγές βρήκαν τη θέση τους στον ελληνικό καλλιτεχνικό χάρτη και παράλληλα αναδείχθηκαν πρόσωπα και τάσεις. Η επιστροφή στο κλασικό ρεπερτόριο απέδωσε, ενώ από τους ποικίλους πειραματισμούς επιβίωσαν όσοι είχαν πράγματι κάτι να πουν.

Πανδημία. Κι εκεί που η ασφυξία άρχισε να γίνεται ανάσα, ήρθε η πανδημία να γυρίσει τον χρόνο πίσω. Η νέα (υγειονομική) πραγματικότητα μπλόκαρε κάθε ανάπτυξη αλλάζοντας τη ροή που είχε βρει τον δρόμο της.

Πάλι από την αρχή; Οχι ακριβώς. Το δεκάμηνο που έχει μεσολαβήσει από τον περασμένο Μάρτιο, αλλά και οι επόμενοι μήνες που δεν προβλέπονται αισιόδοξοι, μεταθέτουν την ελπίδα για την επάνοδο του θεάτρου το προσεχές καλοκαίρι – αν και ο φόβος δεν έχει εκλείψει. Η τρέχουσα σεζόν μοιάζει κι αυτή να μπαίνει στην ίδια παρένθεση που έχει ήδη κυκλώσει το θέατρο. Μόνον που η παρένθεση αυτή δεν μηδενίζει τον χρόνο που χάθηκε, ούτε το κόστος που βάρυνε και βαραίνει τις πλάτες δημιουργών και παραγωγών. Είναι μια παρένθεση όχι αναίμακτη, μέσα από την οποία ξεπήδησαν η παθογένεια και η έλλειψη εσωτερικής οργάνωσης, αλλά και μια γενναιότητα, μια αλληλεγγύη, μια δυναμική.

Η νέα αφετηρία στην οποία βρίσκεται πλέον το θέατρο έχει μπροστά της ένα αύριο που θα πιαστεί από το χθες για να προχωρήσει. Ετσι κι αλλιώς σκυταλοδρομία είναι όλα.

Ενα κέρδος για το θέατρο
Στην αρχή έμοιαζε σαν βγαλμένο από την ντουλάπα του χρόνου, σκονισμένο, ξεχασμένο, σχεδόν παλιομοδίτικο. Δεν το ξέραμε, δεν το είχαμε βάλει στη ζωή μας. Μόνο η ανάμνησή του υπήρχε για τις νεότερες γενιές – αν το είχαν ακούσει κι αυτές. Για τους παλαιότερους ήταν και γνωστό και πολύ αγαπημένο. Το θέατρο στο ραδιόφωνο είχε μεγαλώσει γενιές, εντός και εκτός Αθηνών, είχε γίνει συνήθεια, είχε αναδείξει ηθοποιούς, ήταν μια συντροφιά, έναυσμα για την ίδια τη θεατρική τέχνη.
Επέστρεψε όμως, λόγω πανδημίας, ως μια «λύση» στο άνυδρο θεατρικό τοπίο, μια εναλλακτική για τους καλλιτέχνες. Η ΕΡΤ, το Εθνικό Θέατρο και το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου μπήκαν στο παιχνίδι, με το τελευταίο να κινείται γρήγορα και αποτελεσματικά: Πέντε αστυνομικά διηγήματα πέρασαν στο ραδιόφωνο, εκ των οποίων τα τέσσερα έδωσαν ήδη το «παρών» τους ενώ το 5ο και τελευταίο θα μεταδοθεί σήμερα («Το μέλλον της ελληνικής αστυνομικής λογοτεχνίας» του Νεοκλή Γαλανόπουλου από τον Αργύρη Ξάφη (φωτ.), Τρίτη 5/1). Κι αν στην αρχή είχαμε όλοι τις αμφιβολίες μας, το αποτέλεσμα ήρθε να μας εκπλήξει ευχάριστα, πολύ ευχάριστα.
Ο Δημήτρης Καταλειφός, η Μαρία Μαγκανάρη, ο Γιάννης Χουβαρδάς και ο Γιώργος Κουτλής σκηνοθέτησαν με εξαιρετική μαεστρία και έμπνευση τις ιστορίες του Φίλιππου Φιλίππου («Οι κορυδαλλοί της πλατείας Αμερικής»), της Αθηνάς Κακούρη («Ο ξένος»), του Βασίλη Δανέλλη («Καλωσόρισες στην κόλαση, γλυκιά μου») και της Αμάντας Μιχαλοπούλου («Ανθρώπινη συμπύκνωση») αντιστοίχως, αποδεικνύοντας ότι το μέσο καλά κρατεί. Το ραδιόφωνο ξέρει να φτιάχνει θεατρική ατμόσφαιρα όταν υπηρετείται σωστά. Εξάπτει τη φαντασία, ζωντανεύει εικόνες κι ο κάθε ακροατής φτιάχνει το δικό του τοπίο.
Η ιδέα των, αστυνομικού περιεχομένου, Radio Plays εμπλουτίστηκε με τις τζαζ (και όχι μόνον) πρωτότυπες μουσικές, φέρνοντας μέσα από έναν άλλο δρόμο το θέατρο κοντά στο κοινό του.
Κι αν η συζήτηση γύρω από το live streaming παραμένει ανοιχτή – για το αν είναι θέατρο ή όχι (!), το θέατρο στο ραδιόφωνο είναι ακριβώς αυτό που δηλώνει ο ορισμός του. Κι αποτελεί ένα μεγάλο κέρδος για έναν χώρο που επλήγη και εξακολουθεί να υποφέρει λόγω κορωνοϊού και πανδημίας. Και μακάρι να μείνει.