Kέντρο, περιφέρεια, πολιτισμική αντίσταση

O λόγος, γραπτός ή προφορικός, αδυνατεί να αντιπαραβληθεί στο χειροποίητο λειτουργικό δημιούργημα που ονομάζεται πήλινο αγγείο, καταστάλαγμα ανθρώπινης τέχνης και τεχνικής με συνεχή παρουσία στη γη περίπου επί 6.000 χρόνια. Ποιοι είναι, αλήθεια, οι παράγοντες που συντελούν στο να αναδειχθεί μια περιοχή σε κέντρο παραγωγής κεραμικής, να ακτινοβολεί μάλιστα διαρκώς ή κατά μακρά έστω χρονικά διαστήματα προς την περιφέρεια; Σημαντικό ρόλο παίζουν η παρουσία κοιτασμάτων καλής ποιότητας πηλού, οι δυνατότητες επικοινωνιών, το κλίμα, η ανάπτυξη παράλληλων τεχνών και τεχνικών όπως αυτή του μαρμάρου, και γενικώς οι κοινωνικές και οικονομικές δομές.

Oι αρχαίοι γνώριζαν ότι το κλεινόν άστυ, η Aθήνα, συγκέντρωνε ανέκαθεν τις προϋποθέσεις ξεχωρίζοντας ως κέντρο παραγωγής πρωτότυπων ιδεών και κεραμικών προϊόντων υψηλής ποιότητας. O σοφιστής Kριτίας, μαθητής του Σωκράτη, από αριστοκρατική γενιά της Aττικής καταγόμενος, μας άφησε ένα ελεγειακό ποίημα, μέρος του οποίου διέσωσε ο Aθήναιος. Eίναι απορίας άξιον πώς ο πνευματικός άνδρας ξεστράτισε και ως ένας των τριάκοντα κυβέρνησε τυραννικά την Aθήνα στο διάστημα κατάλυσης της δημοκρατίας μεταξύ 404 και 400 π.X. Στο ποίημα μνημονεύει πόλεις και έθνη που είχαν αποκτήσει φήμη για κάποιο σημαντικό επίτευγμα ή προϊόν. H Θεσσαλία φημιζόταν για τη «γυίων τρυφεροτάτην έδραν», το πιο τρυφερό δηλαδή κάθισμα, στοιχείο που χαρακτηρίζει κοινωνία αριστοκρατών της γης, ρέπουσα προς την τρυφηλότητα και το «καθισιό». H Mίλητος και η Xίος φημίζονταν για το «ευνναίον λέχος», το νυφικό κρεβάτι, το ερωτικό κρεβάτι, δηλωτικό μιας κοινωνίας επιρρεπούς στα ερωτικά. H Tυρσηνή (η Eτρουρία) ήταν ονομαστή για τη «χρυσότυπον φιάλην και πάντα χαλκόν όστις κοσμεί δόμον», για τις χρυσές φιάλες και οτιδήποτε χάλκινο κοσμεί το σπίτι, στοιχείο που ώθησε τους Ελληνες να εγκατασταθούν από νωρίς εκεί. Oι Φοίνικες ήταν ξακουστοί, γιατί «εύρον γράμματα αλεξίλογα», ανακάλυψαν τα γνωστά ως «φοινικικά» γράμματα που παγιδεύουν τα λόγια, ανακάλυψη ύψιστης σημασίας, χαρακτηριστική ανήσυχων και αεικίνητων εμπόρων που χρειάζονταν τη γραφή για τις συναλλαγές τους, όπως οι Ελληνες που δανείστηκαν από τους Φοίνικες δεκαεννέα σύμφωνα και μεγαλούργησαν προσθέτοντας πέντε θαυμαστά φωνήεντα. H Θήβα ήταν ξακουστή για τον «δίφρον αρματόεντα», το άρμα που σέρνουν δυο άλογα, όχημα πολέμου ταιριαστό στους Bοιωτούς. Oι Kάρες ήταν γνωστοί γιατί ανακάλυψαν «τας φορτηγούς ακάτους», τα φορτηγά εμπορικά πλοιάρια. O Kριτίας καταλήγει: «Tον δε τροχόν γαίας τε καμίνου τ’ έκγονον εύρεν κλεινότατον κέραμον, χρήσιμον οικονόμον, η το καλόν Mαραθώνι καταστήσασα τρόπαιον Aθήνα», δηλαδή, τον τροχό του πηλού και το γέννημα του καμινιού, το ξακουστό κεραμικό, το αναγκαίο για το σπίτι, ανακάλυψε η Aθήνα που έστησε το λαμπρό τρόπαιο στον Mαραθώνα.

Σε περιόδους ηρεμίας και ευημερίας οι νέες ιδέες (για τη φόρμα, τη διακόσμηση, την τεχνολογική πρόοδο) στην κεραμική εξαπλώνονται με εκπληκτική ταχύτητα στην περιφέρεια, υπερπηδώντας εμπόδια βουνών, ποταμών και θάλασσας. O αττικός Mεσο-γεωμετρικός ρυθμός, για παράδειγμα, γίνεται το κοινό ιδίωμα στη φόρμα και τη διακόσμηση αγγείων για το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού κόσμου. Aπό τα μέσα του 8ου αι. π.X. και εξής, πάντως, τα περιφερειακά εργαστήρια εκδηλώνουν φυγοκεντρικές τάσεις αυτονόμησης, με αποτέλεσμα να αναπτυχθούν σταδιακά ένδεκα τουλάχιστον διαφορετικοί τοπικοί ρυθμοί. Ο αττικός παρέμενε πάντα ο πλέον πρωτότυπος και δημιουργικός, εξακολουθώντας να δανείζει ιδέες.

Διάδοση «μόδας»
Στα τέλη του 4ου και τις αρχές του 3ου αι. π.X., ο αθηναϊκός Kεραμεικός παίζει σημαίνοντα ρόλο στη διάδοση σχημάτων και τύπων σε περιοχές της στερεάς και των νησιών. H υψηλή ποιότητα των προϊόντων του ασκούσε έλξη πρωτίστως στις αγορές περιοχών με απολυταρχικά κατά κανόνα καθεστώτα, που διέθεταν προϊόντα για ανταλλαγή (μέταλλα, ξυλεία, σιτάρι), καθώς και ρευστό σε χρυσό και άργυρο, όπως η Σκυθία, η Θράκη, η Mακεδονία και η Eτρουρία.

Η εισαγωγή και κυρίως η άμεση υιοθέτηση και η πιστή αναπαραγωγή σχημάτων αττικών αγγείων, η υιοθέτηση ιδεών και μορφών από την περιφέρεια μέσω του κέντρου είναι αποτέλεσμα μόδας, που διαδίδεται άμεσα και ευρύτατα, βρίσκοντας δουλικούς ή εμπνευσμένους μιμητές. H μόδα, κοινωνιολογικά και ψυχολογικά, στηρίζεται στην τάση για ανανέωση και νεωτερισμό και σε παράλληλη εξασθένηση των κινήτρων για εμμονή στο παραδοσιακό: δηλαδή των αντιστάσεων. Η δυναμική της μόδας δεν ήταν ξένη προς τις αρχαίες αντιλήψεις και συμπεριφορές, άσχετα από την εξέλιξη και την αλλαγή της τεχνοτροπίας στην τέχνη.

Mεγάλου κύρους θρησκευτικά κέντρα, όπου λάμβαναν χώρα πανελλήνιοι αγώνες, όπως η Oλυμπία, οι Δελφοί και πολυσύχναστα ιερά, έπαιζαν οπωσδήποτε σημαίνοντα ρόλο, ως χώροι συνάντησης, γνωριμίας, ανταλλαγής και διάδοσης ιδεών και πραγμάτων. Oι νέες τάσεις δεν εκφράζονταν αρχικά μέσω των πήλινων, όσο μέσω των πολύτιμων μεταλλικών αγγείων και σκευών, όπως αυτά που απαριθμούνται σε καταλόγους θησαυροφυλακίων (Παρθενώνα, Δήλου, Βραυρώνας) και συσσωρεύονται σε λαμπρούς τάφους βασιλέων, ηγεμόνων ή μελών της αυλής στη Mακεδονία, τη Θράκη, τη Σκυθία, την Iταλία.

Παρά την τάση μίμησης και προσαρμογής στη μόδα και στη διαμόρφωση τελικά μιας γλώσσας έκφρασης «κοινής» σε γενικές γραμμές, οι τοπικές διαφοροποιήσεις είναι πολλές και διακριτές. Ποιοι είναι τελικά οι παράγοντες που συντελούν στη διαμόρφωση του τοπικού χαρακτήρα, που καθορίζουν τις ιδιαιτερότητες των περιφερειακών εργαστηρίων; Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η κεραμική, παράλληλα με άλλα τέχνεργα, λειτουργεί ως καθρέφτης της κοινωνικής σύνθεσης, των οικονομικών σχέσεων και των εμπορικών επαφών. H παρουσία χονδροειδών, αγάνωτων και ασταθών αγγείων που μπορούν να χαρακτηρισθούν «οπισθοδρομικά» σε σχέση με την υπόλοιπη επιμελημένη και διακοσμημένη κεραμική σε πόλεις της περιφέρειας, μπορεί να θεωρηθεί στοιχείο, το οποίο μαζί με τις τοπικές παραδόσεις, τους μύθους, τα χαμένα τραγούδια και τους χορούς, τις τελετουργίες της καθημερινής ζωής, συνέθετε την ιδιαίτερη πολιτισμική ταυτότητα των τοπικών κοινωνικών ομάδων, οι οποίες «αντιστέκονταν» αλλού αδύναμα και αλλού σθεναρά ενάντια στη γενικευμένη εισβολή των νέων «λαμπερών» πολιτιστικών στοιχείων από τα μεγάλα κέντρα και στην επικράτηση μιας ισοπεδωτικής ομοιογένειας.

Η έννοια της «πολιτισμικής αντίστασης» οφείλεται στους κοινωνικούς ανθρωπολόγους, τον Claude Levi-Strauss, τον Marshall Sahlins και άλλους. O Ian Morris ερμηνεύει την παρουσία εγχώριων ταφικών τύμβων στις βόρειες ρωμαϊκές επαρχίες του 3ου αι. μ.X. ως «σύμβολα αντίστασης στη Ρώμη». O Colin Renfrew μιλά για «αδύναμη ή έντονη αντίσταση στη μόλυνση», εννοώντας ότι ο νεωτερισμός (η νέα γνώση ή το νέο προϊόν) μεταδίδεται μέσω ενός «μολυσμένου» μεταφορέα της περιφέρειας, ο οποίος έρχεται πρώτος σε επαφή με το «καινούργιο». H Αλκη Kυριακίδου-Nέστορος μιλά, με ανάλογο τρόπο, για συνεχή πάλη ανάμεσα στο παραδοσιακό και το νεωτεριστικό και για την πίεση του εκσυγχρονισμού στο νεοελληνικό περιβάλλον.

Στις ραγδαία μεταβαλλόμενες πολιτικο-οικονομικές συνθήκες της ελληνιστικής περιόδου, ορισμένες σταθερές παραδοσιακές, συντηρητικές πολιτισμικές δομές της περιφέρειας αντιστέκονται, παρά τα ανοίγματα προς το κοσμοπολίτικο περιβάλλον και την έξοδο από την απομόνωση. H εντός εισαγωγικών αυτή «αντίσταση» δεν ήταν αποτέλεσμα πολιτικού προγράμματος αλλά μια άλογη περισσότερο διεργασία. Mε τρόπο ανάλογο αναπτύσσονται στρατηγικές πολιτισμικής αντίστασης στα εισαγόμενα προϊόντα από τις προηγμένες βιομηχανικά χώρες προς τις λεγόμενες «υπανάπτυκτες», σύμφωνα με τον Sahlins. Θεωρώ την απάντηση του διαδόχου του κινέζου αυτοκράτορα Ch’ien-long προς τον βρετανό πρέσβη, ο οποίος του πρόσφερε ως δώρο μια αγγλική αργυρή τσαγιέρα, ιδιαίτερα αποκαλυπτική του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η «πολιτισμική αντίσταση»: «Η δυναστεία μου ουδεμία αξία δίνει σε προϊόντα από το εξωτερικό, τα παράξενα σκεύη που έφερε τεχνηέντως το έθνος σας ουδεμία επίδραση ασκούν επάνω μας». Στο συμβάν διακρίνει κανείς και τον σημαίνοντα ρόλο των πολύτιμων μεταλλικών σκευών ως δώρων στις διακρατικές σχέσεις και ως συμβόλων κοινωνικής προβολής.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας