«Ενας κριτικός σταματάει όταν η πραγματικότητα όπως την ήξερε αλλάζει»

Συναντηθήκαμε στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων όπου κυκλοφόρησε η έρευνά της για την ελληνική λογοτεχνία από τα χρόνια της μεταπολίτευσης και μέχρι το 2010. Ηταν λίγες μέρες πριν από την εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων. Ακόμη δεν είχαμε δει να σχηματίζονται στις εισόδους των βιβλιοπωλείων εκείνες οι ουρές που υπογράμμισαν στο μελαγχολικό αστικό τοπίο του κέντρου τη διαφορά μεταξύ βασικής ανάγκης και καταναλωτικής επιθυμίας. Ομως η Ελισάβετ Κοτζιά έχει παρακολουθήσει συστηματικά και για πολλά χρόνια τις πολλαπλές διαδρομές της άνθησης του ελληνικού βιβλίου. Και διαθέτει τα θεωρητικά εργαλεία και την εμπειρία για να ξεχωρίζει μέσα στη βιβλιοπαραγωγή την ήρα από το σιτάρι.

Τι είναι η γυναίκα μέσα στην ελληνική λογοτεχνία για το διάστημα 1974-2010;

Η εικόνα της γυναίκας από το 1974 και μετά αλλάζει, ακολουθώντας τις εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα στην κοινωνία. Εχουμε αρκετά παραδείγματα μυθιστορημάτων που αντιμετωπίζουν τη γυναίκα διαφορετικά από ό,τι την αντιμετώπιζε η αμέσως προγενέστερη πεζογραφία.

Ας πάρουμε δυο ωραία μυθιστορήματα, την «Αρχαία σκουριά» του 1979 της Μάρως Δούκα και το «Contre temps» της Μιμίκας Κρανάκη, γραμμένο τριάντα χρόνια νωρίτερα, στα τέλη της δεκαετίας του ’40. Και οι δύο ηρωίδες των βιβλίων, η Κυβέλη της Κρανάκη και η Μυρσίνη της Δούκα, έχουν ελεύθερες σεξουαλικές σχέσεις με τους συντρόφους τους. Και οι δύο είναι δυσαρεστημένες απ’ τις συγκεκριμένες σχέσεις. Η διαφορά έγκειται στο ότι στην Κρανάκη μιλά εξ ονόματος της δυσαρεστημένης ηρωίδας ο αφηγητής, εξηγώντας τους λόγους για τους οποίους η Κυβέλη θεωρεί τον σύντροφό της μη ελκυστικό. Στη Μάρω Δούκα αντιθέτως είναι η ίδια η Μυρσίνη που περιγράφει τι δεν την ικανοποιεί. Μοιάζει ότι στα τριάντα χρόνια που μεσολάβησαν οι γυναίκες απέκτησαν τη δική τους φωνή: Είναι σε θέση να αρθρώσουν τον δικό τους λόγο και να καταθέσουν τι είναι εκείνο που τις ευχαριστεί και τι όχι. Στη διάρκεια της μεταπολίτευσης γράφονται ακόμα βιβλία που απεικονίζουν πώς ήταν η ζωή πριν από τη δικτατορία του 1967. Και δείχνουν ήθη τα οποία στις δεκαετίες του ’80, του ’90 και του ’00 μοιάζουν ακατανόητα. Το «Στοιχεία για τη δεκαετία του ’60» (1989) του Θανάση Βαλτινού, η διηγηματογραφική συλλογή «Τίμημα χωρίς αντίκρισμα» (1986) του Θεσσαλονικιού Περικλή Σφυρίδη, το οικογενειακό χρονικό «Ολομόναχος» (2019) του Νίκου Παναγιωτόπουλου αναπλάθουν υπερσυντηρητικές κοινωνίες όπου ίσχυε ο νόμος κατά της μοιχείας, όπου οι εραστές σύρονταν γυμνοί τυλιγμένοι με κουβέρτες στα αστυνομικά τμήματα ή έμπαιναν φυλακή όταν αρνούνταν να παντρευτούν κοπέλες με τις οποίες είχαν σεξουαλικό δεσμό.

Εχει διαφορά όταν περιγράφονται γυναικείοι χαρακτήρες αν ο συγγραφέας είναι άνδρας ή γυναίκα;

Αποτελεί γεγονός ότι στη μεταπολιτευτική περίοδο παρουσιάστηκαν πολύ περισσότερες γυναίκες συγγραφείς από ό,τι στο παρελθόν. Δεν δείχνει ωστόσο, σε εμένα τουλάχιστον, να υπάρχει κάποια εμφανής διαφορά ανάμεσα στις περιγραφές των γυναικών και των ανδρών συγγραφέων.

Υπάρχει η έντονα χειραφετημένη πλευρά που βλέπουμε ότι έχει αναπτυχθεί στην ξένη λογοτεχνία;

Το ελεύθερο δικαίωμα του καθενός στην έμφυλη και σεξουαλική ταυτότητα που επιλέγει απεικονίστηκε και στην ελληνική πεζογραφία της μεταπολίτευσης. Μυθιστορήματα όπως το «Μέσα σε μια γυναίκα σαν κι εσένα» (2009) της Αντζελας Δημητρακάκη αποτελεί εξαιρετικό δείγμα queer λογοτεχνίας. Σημειώνω ακόμα «Το παρτάλι» (2001) του Θόδωρου Γρηγοριάδη και διηγήματα όπως το «Σπίτι στο κύμα» της Γαλάτειας Ριζιώτη, ή τα γοητευτικά μυθιστορήματα «Αλκης» (2003) και «Μέντιουμ» (1987) του Γεράσιμου Δενδρινού και του Γιώργου Συμπάρδη αντιστοίχως. Η μεταπολιτευτική πεζογραφία δεν δίστασε ακόμα να χρησιμοποιήσει την τεχνική του «υβριδισμού» αναμειγνύοντας στις σελίδες της πολλά και διαφορετικά είδη λόγου – τον δημοσιογραφικό λόγο, τον λόγο της διαφήμισης, τον δοκιμιακό λόγο και τον λόγο των δημόσιων εγγράφων. Συντονίστηκε έτσι με τα σύγχρονα δυτικοευρωπαϊκά και αγγλοσαξονικά ρεύματα.

Μετριούνται αντιθέτως στα δάχτυλα του ενός χεριού τα έργα που ασχολήθηκαν με τα παραδοσιακά ζητήματα της ελληνικότητας και της ευρωπαϊκότητας. Και αυτό γιατί οι πεζογράφοι θεώρησαν και τον εαυτό τους και τους ήρωές τους αυτονοήτως Ελληνες και Ευρωπαίους, οπότε δεν χρειάστηκε να αναπτύξουν τα σχετικά θέματα στη λογοτεχνία τους.

Μπορούν και «διαβάζουν» το μέλλον κατά κάποιον τρόπο οι συγγραφείς;

Η ελληνική πεζογραφία κατόρθωσε να αναπλάσει σε μεγάλο βαθμό το κλίμα του καιρού της. Αρχισε να αποτυπώνει μια κοινωνία η οποία έπαψε να έχει τον αρχαϊκό αυταρχισμό της παλαιότερης. Μετά το 1974, όπως και η Ελλάδα έτσι και η λογοτεχνία της ανοίχτηκαν στον κόσμο με αυτοπεποίθηση. Οι συγγραφείς μάλιστα που εμφανίστηκαν μετά το 1990 έπλασαν πολυάριθμους ήρωες οι οποίοι ταξιδεύουν πολύ, παντρεύονται αλλοδαπούς κι αλλοδαπές και εγκαθίστανται εύκολα σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης.

Κατόρθωσε η ελληνική πεζογραφία να προβλέψει τη σοβαρότατη οικονομικο-κοινωνική κρίση του 2010;

Φοβάμαι πως όχι. Οπως και η υπόλοιπη κοινωνία, βρεθήκαμε όλοι προ μεγάλης εκπλήξεως. Με τις δημόσιες ελληνικές παθογένειες είχαν ασχοληθεί πολύ λίγοι συγγραφείς: η Μάρω Δούκα, ο Αλέξης Πανσέληνος, ο Δημήτρης Νόλλας. Αποτέλεσαν όμως την εξαίρεση. Για ένα μεγάλο διάστημα η ενασχόληση με το πολιτικό και τη δημόσια σφαίρα είχε υποχωρήσει, και η πεζογραφία είχε στραφεί προς τον ιδιωτικό χώρο και τις προσωπικές περιπέτειες των ηρώων. Αργότερα βέβαια ξαναστράφηκε στο δημόσιο μέσω του αστυνομικού και του ιστορικού μυθιστορήματος. Ομως την πτωχευτική κρίση δεν την προέβλεψε.

Βρήκε το μυθιστόρημα άλλοθι στο ιστορικό παρελθόν και την αστυνομική πραγματικότητα για να πει πράγματα;

Ακριβώς. Αυτό που το ιστορικό μυθιστόρημα πρωτίστως θέλησε να κάνει ήταν να προσπαθήσει να διαχειριστεί θεραπευτικά το διχαστικό τραύμα που είχε δημιουργήσει ο Εμφύλιος. Κι ακόμα να απομακρυνθεί από την παλαιά λογική του εθνικισμού την οποία καλλιεργούσαν οι παλαιότεροι μεσοπολεμικοί συγγραφείς. Το αστυνομικό μυθιστόρημα πάλι ξαναέβαλε μέσα στην προβληματική της λογοτεχνίας τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Το βλέπουμε στα βιβλία του Πέτρου Μάρκαρη και του Ανδρέα Αποστολίδη. Ειδικά στη «Λοβοτομή» (2002) του Αποστολίδη παρουσιάζεται η πραγματικότητα της διαπλοκής και διαφθοράς ανάμεσα στην αστυνομία και την παραβατική Ελλάδα.

Το λαϊφστάιλ και η ευζωία απορρόφησε την παραγωγή των μυθιστορημάτων της δεκαετίας του 2000;

Σε κάποιους ναι, σε κάποιους όχι…

Μήπως ήταν η παγίδα για να γίνουν γνωστοί και ευπώλητοι;

Ας κάνουμε μία διάκριση. Μπορούμε να πούμε ότι είχαμε πολλούς συγγραφείς οι οποίοι πάλεψαν με τη μορφή και την έκφραση, ότι προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν όλα τα εργαλεία που χρησιμοποιεί η καλή λογοτεχνία, την οργανικότητα της φόρμας, την υποβολή, την ανοικείωση και έδωσαν ό,τι καλύτερο μπορούσαν. Εχουμε και μια άλλη ομάδα η οποία ακολούθησε τους διάφορους συρμούς κάνοντας αισθητή την παρουσία της μέσα από τον θόρυβο που δημιουργούσε.

Η γλώσσα πώς εξελίσσεται σε αυτή την εποχή;

Δεν νομίζω πως γίνεται κάτι ειδικό. Οι καλοί συγγραφείς, αυτοί δηλαδή που παλεύουν τη μορφή, χρησιμοποιούν τη γλώσσα ως βασικό εργαλείο τους. Αλλοι τη χρησιμοποιούν ως μέσο χωρίς να κατορθώνουν πολλά πράγματα. Στην ίδια περίοδο εμφανίζεται επίσης κάτι πέραν της καλής και της κακής λογοτεχνίας, με συγγραφείς που κάνουν υψηλές πωλήσεις απευθυνόμενοι στο γυναικείο κοινό. Το είδος αυτό βεβαίως υπήρχε πάντα. Στον μεσοπόλεμο είχαμε λόγου χάρη τα αναγνώσματα της Ιωάννας Μπουκουβάλα-Αναγνώστου. Σε όλη τη μεταπολίτευση σημειώθηκε μια σχετική οικονομική ευμάρεια κι ένας πολλαπλασιασμός του ελεύθερου χρόνου. Το βιβλίο επωφελήθηκε από την πίτα η οποία διαρκώς μεγάλωνε, γι’ αυτό και είχαμε μιαν έκρηξη στον αριθμό των τίτλων και στον αριθμό των αντιτύπων. Το μη λογοτεχνικό βιβλίο που εμφανίστηκε με το ένδυμα της λογοτεχνίας κέρδισε κι αυτό το μερίδιό του.

Τώρα σε ποια στιγμή βρισκόμαστε; Υπάρχει άπλετος χρόνος για λογοτεχνική ανάγνωση στην πανδημική πραγματικότητα;

Με τη μερική άρση του αναγκαστικού εγκλεισμού, τα βιβλιοπωλεία γέμισαν κόσμο. Θα δούμε σε ποιον βαθμό θα μετατραπεί η ανάγνωση σε παγιότερη ελληνική συνήθεια.

Συνεχίζετε την καταγραφή των καινούργιων βιβλίων;

Ναι, αλλά όχι με την ίδια φόρα. Κάπου ένας κριτικός σταματάει, γιατί έχει την αίσθηση ότι η πραγματικότητα, όπως την ήξερε, αλλάζει δραματικά. Τη σκυτάλη παίρνουν οι νεότεροι και ο ίδιος εμβαθύνει στα έργα που ήδη ξέρει.