Ο μεγάλος αδικαίωτος

Για όσους ενδιαφέρονται για τη διεθνή και την ελληνική κοινωνικοπολιτική σκέψη, την εξέλιξη των ιδεών και ιδίως για την ελληνική πολιτική ιστορία του 20ου αιώνος, τα βιβλία του Μελέτη Η. Μελετόπουλου συνιστούν, εδώ και χρόνια, σταθερά σημεία αναφοράς. Πάντοτε, καθένα από αυτά κινείται σε δύο επίπεδα. Το πρώτο, αφορά στο ονομαστικό αντικείμενό τους. Ενώ το δεύτερο είναι μία απόπειρα να παραχθούν ολιστικά πνευματικά μπλοκ κατανόησης του τόσο πολύπλοκου και αντιφατικού νεοελληνικού παρελθόντος.

Τώρα, με το βιβλίο του για τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, ο Μελετόπουλος αγγίζει πλέον δυσθεώρητα επίπεδα συγγραφικής ωριμότητας. Είναι, πιθανότατα, το opus magnum του μέχρι αυτή την ώρα. Εργο όχι μόνον για τον Κανελλόπουλο, αλλά παράλληλα και για τον ελληνικό πνευματικό και πολιτικό 20ο αιώνα συνολικά, μέσα από την ανατομία μίας από τις σημαντικότερες, πιο συναρπαστικές μορφές της θυελλώδους αυτής εποχής. Με μία λέξη, πρόκειται για έργο καθηλωτικό. Μέσα από την έξοχη αυτή κριτική βιογραφία του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, την πρώτη του είδους της, όχι μόνον φωτίζεται για πρώτη φορά σε τέτοια πληρότητα ο ίδιος, η στάση και το έργο του, αλλά, παράλληλα, φωτίζεται με τρόπο ριζοσπαστικό, πνευματικά ρηξικέλευθο, ολόκληρη η εποχή του. Και, εν προκειμένω, αυτό σημαίνει αφενός τον Μεσοπόλεμο στην Ελλάδα και στη Γερμανία και, αφετέρου, όλα όσα επί πολλές δεκαετίες τον ακολούθησαν. Δηλαδή εποχές πολύ δύσκολες. Από τις πιο δύσκολες που μπορεί να σκεφτεί κανείς.

Οταν κάποιος ακούσει ότι αυτό το έργο γράφεται τα τελευταία τριάντα χρόνια, ίσως δεν μπορέσει να κατανοήσει το γιατί. Οταν όμως αρχίζει να το διαβάζει, η απορία λύνεται αμέσως, περίπου ως δια μαγείας. Μα δεν είναι άλλη μαγεία, από αυτήν της κριτικής αναπαράστασης ενός ολόκληρου αιώνα τόσο στις πνευματικές, όσο και στις ψυχικές, και βέβαια, και τις πολιτικές του συνιστώσες. Προκύπτει εδώ το συναρπαστικό πορτρέτο ενός πρακτικά εν πολλοίς άγνωστου μεγάλου έλληνα διανοούμενου και πολιτικού. Αγνωστου και στις δύο κύριες αυτές διαστάσεις του. Και, ακόμα περισσότερο, πολλαπλά αδικαίωτου: από την εποχή του, από το περιβάλλον του, ιδίως το πολιτικό, από τις ιδέες του, από τη χώρα του. Πάνω απ’ όλα, όμως, από τον ίδιο του τον εαυτό. Και εδώ, που τα πράγματα για πρώτη φορά καθαρίζουν και γίνονται πλέον ορατά σε όλο τους το φάσμα, ο ίδιος ο Κανελλόπουλος γίνεται ένα είδος ξεναγού στην πνευματική μα και εξίσου αυτοκτονική πολική μιας χώρας που πάλεψε σκληρά, αλλά, σε μεγάλο βαθμό απέτυχε να βρει και, κυρίως, να επιβάλλει, τον καλύτερο δυνατό εαυτό της.

Η ΔΙΑΔΡΟΜΗ. Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος έκανε μία διαδρομή που όμοιά της δεν συναντά κανείς εύκολα τόσο στο ελληνικό όσο και στο ευρωπαϊκό στερέωμα συνολικά. Το να την παρακολουθήσει κανείς απαιτεί γερή γνώση της πολιτικής ιστορίας, ελληνικής και ευρωπαϊκής, της κοινωνικής εξέλιξης, αλλά και, το πιο σύνθετο όλων, της διαδρομής των ιδεών από τον Μεσοπόλεμο μέχρι, πρακτικά, τα τέλη σχεδόν του 20ου αιώνα. Κανελλόπουλος δεν νοείται χωρίς τη μεσοπολεμική Χαϊδελβέργη, την πόλη όπου άνθισαν οι ιδέες και που, στη συνέχεια, βρήκαν καταφύγιο, όχι όμως επαρκές, κυνηγημένες από τη λαίλαπα του βίαιου ολοκληρωτισμού.

Ο Κανελλόπουλος ήταν ένας από τους κύριους φορείς μεταφοράς αυτής της ιδιόμορφης ιδεοκρατίας από τη μεσοπολεμική Γερμανία στην Ελλάδα. Και όλη του η ζωή και όλο του το έργο προσδιορίζονται από την προσπάθεια να κάνει την Ελλάδα καλύτερη μέσα από τις ιδέες και το ήθος του στοχαστή, του κορυφαίου ευρωπαίου διανοούμενου ο οποίος υπήρξε. Ο ίδιος αρνιόταν την ετικέτα νεοκαντιανός, όπως θα αρνιόταν και εκείνη του πλατωνικού. Ομως, όλο το πέρασμά του από τον ελληνικό δημόσιο βίο, που φωτίζεται εδώ για πρώτη φορά και μάλιστα σε μοναδικό βάθος και πλάτος, δεν ήταν παρά προϊόν μίας ακραία ιδεαλιστικής αντίληψης της χώρας, των ανθρώπων και της κοινωνίας. Ο Μελετόπουλος φωτίζει εκπληκτικά τις διαδρομές του από την Αχαΐα στην Αθήνα και μετά στη Γερμανία και πίσω στην Αθήνα, όπου επέστρεψε φορτωμένος με έναν πρωτοφανή πνευματικό οπλισμό, που, στην πραγματική πολιτική ζωή, μπορεί να πει κανείς ότι όχι απλώς δεν του χρησίμευσε, αλλά, πιθανότατα, τελικά, υπονόμευσε την πορεία του στον δημόσιο βίο. Γιατί; Επειδή έθεσε κανόνες και στόχους αυτοπεριοριστικούς σε βαθμό ακύρωσής του: σε μια ζούγκλα σαν αυτή της ελληνικής πολιτικής ζωής του 20ου αιώνα, δεν επιβιώνει κανείς με τις ιδέες…

Ο Μελετόπουλος όχι μόνον γνώρισε καλά τον Κανελλόπουλο, αλλά, το κυριότερο, κατανοεί τον περιβάλλοντα πνευματικό και πολιτικό του χώρο σε όλες τις παραπάνω εκδοχές του και σε βάθος. Χωρίς αυτό το υπόστρωμα, δεν θα μπορούσε να παράξει ένα τέτοιο έργο, που τελικά, στο βάθος του, δεν είναι τίποτα άλλο από ένα «μακρύ ταξίδι του πνεύματος μέσα στην πολιτική», για να παραφράσει κανείς έναν από τους μεγάλους ποιητές που συνάρπασαν τον Κανελλόπουλο. Αυτό το ταξίδι φωτίζεται εδώ. Συναρπαστικά. Και μέσα από ένα πολύ εκτενές ερευνητικό υλικό, αλλά και από τη σπάνια ικανότητα του συγγραφέα να το διαχειριστεί συνθετικά, μετριούνται άνθρωποι, μηχανισμοί, ιδέες. Και, στο τέλος, μέσα από ένα βιβλίο που κατ’ όνομα είναι απλώς η βιογραφία ενός σπουδαίου ανδρός, «βιογραφούνται» μια χώρα και μια κοινωνία και η πολιτική της. Και ιχνηλατείται μέτρο μέτρο το πώς και το γιατί αδίκησαν κι αυτές τόσο βαριά τον εαυτό τους, όπως άλλωστε και ο ίδιος ο, ιδεαλιστής, τελικά, Κανελλόπουλος. Που παρά το ασύλληπτο πνευματικό του φορτίο και την προστιθέμενη αξία του, απέτυχε να καταλάβει εκείνο που ο κάθε κυτταρικός πολιτικός ξέρει χωρίς να έχει ανοίξει ένα βιβλίο: ότι στην πολιτική οι ιδέες και οι αξίες, αν τις εννοείς, γίνονται βαρίδι. Απέτυχε; Ή απλώς δεν θέλησε; Υπάρχει απάντηση. Πικρή. Και δίνεται εδώ.