Οι μεν της καταστάσεως, οι δε της αντιστάσεως

«Τα γραπτά του τάδε δεν διαβάζονται…». «Είναι όμως υγιώς σκεπτόμενος. Πατρίς – θρησκεία – οικογένεια, νόμος και τάξη σε κάθε δεύτερη γραμμή!». «Τα τραγούδια του δείνα δεν ακούγονται…». «Υμνεί όμως την εργατιά, την αγροτιά, τους φοιτητές που διαδηλώνουν!». «Τους έχουν υμνήσει κι άλλοι, ασύγκριτα πιο χαρισματικοί…». «Υπάρχει χρησιμότερο χάρισμα από το να προσαρμόζεσαι στη γραμμή του κόμματος; Ακόμα κι όταν η γραμμή αλλάζει από τη μια μέρα στην άλλη;».

Πόσες και πόσες μετριότητες δεν έκαναν λαμπρή καρριέρα στην τέχνη και στο πνεύμα προσδεδεμένοι στη μία ή στην αντίθετή της ιδεολογία; «Οι μεν της καταστάσεως, οι δε της αντιστάσεως» όπως έγραφε ο Ντίνος Χριστιανόπουλος. «Μονάχα οι προθέσεις διαφέρουν». Πόσοι δεν αποθεώθηκαν εν ζωή αγκαλιάζοντας τους κοκορόφτερους κρατούντες ή τον κυρίαρχο λαό, ο οποίος ουδέποτε σφάλλει αρκεί να έχει τη σωστή καθοδήγηση; Ονομάστηκαν βάρδοι του αδάμαστου προλεταριάτου, οργισμένοι καλλιτέχνες. Ή διανοητές του ελληνοχριστιανισμού, της νεορθοδοξίας, του φιλελευθερισμού πιο πρόσφατα. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, τους επιδαψιλεύτηκαν καταπληκτικές τιμές.

Την έλλειψη ταλέντου την αισθάνεσαι. Σε τρώει σαν κρυφό χτικιό. Για κάποια πρώτα χρόνια, αν είσαι πονηρούτσικος, καταφέρνεις να ξεγελάς το κοινό σου με χωρατά, με αμπελοφιλοσοφίες, με ξεπατικωτούρες, κλοπές κανονικότατες. «Εσείς τις λέτε κλοπές για να με συκοφαντήσετε! Για δημιουργικές επιρροές πρόκειται!» σκούζεις άπαξ και πιαστείς στα πράσσα. Οσο περνάει – φευ – ο καιρός, η φωνή σου αδυνατίζει. Καταντάει βραχνός ψίθυρος. Χρειάζεται επειγόντως ηχείο.

Το βρίσκεις σε κομματικά γραφεία, σε συλλογικότητες, σε φιλανθρωπικές δράσεις. Ποζάρεις ως προστάτης των φτωχών και των αδικημένων. «Εγώ θα αναδείξω το δράμα σας!» τους υπόσχεσαι. Κι εκείνοι σε πιστεύουν. Εμπορεύεσαι ευαισθησία, ρητορεύεις, μαζεύεις υπογραφές, ορκίζεσαι ότι θα μεσολαβήσεις στους αρμόδιους. «Τι κι αν τα ελληνικά του είναι τρισβάρβαρα;» σκέφτονται πολλοί. «Εχει χρυσή καρδιά». Χρυσή καρδιά που τη φοράς στο πέτο και τη γυαλίζεις να αστράφτει σαν το παράσημο!

Δεν θα τον λυπηθούμε τον ατάλαντο που ασκεί επικερδές επάγγελμα. Που ένα ένστικτο έχει: πώς πάντοτε να βρίσκεται κάτω από τους προβολείς. Θα σταθεί όμως κόμπος στον λαιμό μας ο προικισμένος που αδικεί -ανασφαλής όντας; κυνικός; – τον ίδιο τον εαυτό του.

«Παραμερίζουμε, ποιητή, για να περάσεις!» υποδέχθηκε ο Κωστής Παλαμάς τον Γιάννη Ρίτσο. Και είχε δίκιο. Τέτοια ποιητική ιδιοφυία, τέτοιος ωκεανός έμπνευσης, γενιές είχε να φανεί στην ελληνική γλώσσα. Τι το ‘θελε ο Ρίτσος του «Επιτάφιου», της «Ρωμιοσύνης», της «Σονάτας του Σεληνόφωτος» να γράφει ρέκβιεμ για τον Στάλιν; Να στηθοδέρνεται για εκείνον που «με το όνομά του ανοίγει η Ιστορία τις πύλες της στον Ανθρωπο»; Είχαν συμβεί οι δίκες της Μόσχας. Μπορούσε ο Ρίτσος με το οξύτατο βλέμμα του να διακρίνει την τυραννία, την απάτη, όπως την είχε διακρίνει, καταδείξει ο Τζορτζ Οργουελ στη «Φάρμα των Ζώων» και στο «1984». Μα το ‘χε πείσμα να μένει πιστός σε εκείνους οι οποίοι πρόδιδαν την πίστη του.

Ο Σπύρος Μελάς, στους αντίποδες. Η καλύτερη δημοσιογραφική πένα της εποχής του. Ο πιο δαιμόνιος ρεπόρτερ. Αρκεί να ρουφήξει κανείς την τριλογία του για το Κίνημα στο Γουδί το 1909 και τους Βαλκανικούς Πολέμους για να το καταλάβει. Κι όμως, ο Σπύρος Μελάς, από σοσιαλιστής έγινε οπαδός του Ελευθερίου Βενιζέλου, δήλωνε στη συνέχεια εθνικιστής, κατήντησε επί Κατοχής δωσίλογος, ώσπου ταξίδεψε στη Σουηδία για να εμποδίσει την απονομή του Νομπέλ στον Καζαντζάκη. Ανεμοδούρα, οσφυοκάμπτης όχι εξ ανάγκης αλλά από χούι. Από κουσούρι πιο σωστά.

Μεγάλο ζόρι, μα ακόμα μεγαλύτερη χαρά, να μη δίνεις λογαριασμό παρά στη συνείδησή σου. Και στην τέχνη σου. Θες ξυλουργός είσαι, θέλεις ποιητής. Να παραδίδεσαι μόνο στον οίστρο και στον έρωτα, να ιδρώνεις πάνω απ’ τις εμπνεύσεις σου και έπειτα να τις σκορπάς – δωρεάν έλαβες, δωρεάν δίδεις. Κανένα να μην καταδέχεσαι αποκούμπι, καμιά να μη συγχωρείς στον εαυτό σου πλάγια σκέψη. Να επενδύεις αποκλειστικά στις στιγμές. Στις στιγμές φωλιάζει, εγκυμονείται η αιωνιότητα.