Για έναν «διάλογο» street art και αρχιτεκτονικής

Εν αμφιβόλω βρίσκομαι εδώ και χρόνια, οδηγώντας ή περιπλανώμενος και αντικρίζοντας τις αμέτρητες επεμβάσεις των νέων ανθρώπων στους τοίχους της πόλης μας. Αλλοτε θυμώνω για αυτή την, σε κάποιες περιοχές, ασύδοτη και επίμονη κάλυψη με σπρέι κάθε εύκαιρης ή μη επιφάνειας και άλλοτε χαλαρώνω και απολαμβάνω, όταν ανάμεσα σε συχνά ακατανόητα γκραφίτι ανακαλύπτω με θαυμασμό εικόνες που μου κινούν το ενδιαφέρον, που ζωντανεύουν και αναδεικνύουν άψυχους τοίχους και συγκροτούν τελικά αυτή τη λεγόμενη street art.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα graffiti στο σύνολό τους συγκροτούν έναν οπτικό θόρυβο που μαζί με τον ηχητικό θόρυβο επιβαρύνουν την καθημερινότητα του κατοίκου της πόλης, που με όλα τα άλλα του φταίνε και οι ανήσυχοι νέοι που εν κρυπτώ, τις νύχτες, κάνουν το κέφι τους.  Επεμβαίνουν και συχνά βανδαλίζουν αδιακρίτως κτίρια ερειπωμένα και μη, τρένα, βιτρίνες, γιαπιά, εργοστάσια,  ακόμα και κάδους απορριμμάτων, αλλά και «τυφλούς» τοίχους, κυρίως σε συγκεκριμένες περιοχές της πόλης.

Αφορμή για αυτό το κείμενο είναι το πρόσφατο επεισόδιο με τίτλο «Τοιχογραφίες στην πόλη» της  εκπομπής «Κλεινόν Αστυ | Ιστορίες της πόλης» στην ΕΡΤ2, που με τη συμμετοχή 17 ομιλητών (γκραφιτάδες πρώην και νυν, street artists, beatboxers,  εικαστικοί καλλιτέχνες, ερευνητές-συγγραφείς, κοινωνιολόγοι και αρχιτέκτονες) φώτισε τις πτυχές του θέματος και παράλληλα με έβαλε πάλι σε σκέψεις. Υπάρχει βέβαια ο κίνδυνος κάποιοι αναγνώστες, στο πλαίσιο μιας διάχυτης προκατάληψης, να σταματήσουν εδώ και να αρνηθούν να συνεχίσουν να διαβάζουν το κείμενο αυτό και οτιδήποτε σχετίζεται με την κάποτε αποκαλούμενη από τον προκλητικό Κώστα Τσόκλη «λέπρα των πόλεων».

Δεν είναι όμως έτσι. Πρόκειται για μια ζωντανή μορφή έκφρασης που ακροβατεί στα όρια του νόμιμου και του παράνομου, στα όρια της τέχνης και της μη τέχνης, στα όρια της προσωπικής και της συλλογικής έκφρασης. Της έκφρασης μιας κοινωνικής ανάγκης, που αποτελεί μια διέξοδο των νέων ανθρώπων που θέλουν να δηλώσουν την παρουσία τους μέσα από μια δημιουργική παραβατικότητα που πρέπει να την αποκωδικοποιήσουμε. Είναι άλλωστε γνωστό σε όλους εμάς και δεν πρέπει να το ξεχνάμε πόσο, από τα νεανικά μας χρόνια, μας έλκει η παραβατικότητα ιδιαίτερα όταν είχε την επίφαση της επαναστατικότητας σε εποχές δύσκολες.

Τα γκραφίτι εμφανίζονται στην Ελλάδα γύρω στο 1983-84 με επιρροές από το brake dance, τα εξώφυλλα δίσκων και κυρίως από τη Νέα Υόρκη και τον σιδηρόδρομό της, όπου και γεννήθηκε την εποχή της οικονομικής κρίσης στις  υποβαθμισμένες περιοχές των γκέτο με αντιρατσιστικές κατευθύνσεις, ενάντια στον δήμο, την αστυνομία στις αρχές που τους κυνηγούσαν. Ετσι έγινε και εδώ στην Ελλάδα. Κατά κάποιον τρόπο το γκραφίτι και η street art έρχονται να επουλώσουν το τραύμα της πόλης που εγκαταλείπεται. Αποτελεί μια τάση διαμαρτυρίας των νέων ανθρώπων που εκ των πράγματων μετατοπίζονται στο περιθώριο και το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι η εκτόνωση.

Μια κραυγή που αδιαφορεί για το αν υποβαθμίζει το αστικό περιβάλλον. Ατελείωτες υπογραφές από αμέτρητους νέους, τα λεγόμενα tags, σηματοδοτούν στην πόλη ότι «εδώ είμαστε» και στιγματίζουν ολόκληρες περιοχές. Δουλεύουν τις νύχτες ρισκάροντας, με φακούς, με τσιλιαδόρους, σκαρφαλώνοντας με απίστευτη ταχύτητα στα πιο απίθανα μέρη.

Εργα που αξίζει να διατηρηθούν

Καμία κυβέρνηση δεν τόλμησε να καταδικάσει, να ποινικοποιήσει και να καταδιώξει αυτή την έξαρση που συχνά αποτελεί κατάφωρο βανδαλισμό ακόμα και νεόδμητων κτιρίων. Υπάρχει μια σιωπηρή αποδοχή του παράνομου. Ισως γιατί, ανάμεσα στο ανώνυμο αυτό νεανικό πλήθος που εκτονώνεται στον δημόσιο χώρο, από άτομα ή από συγκροτημένες ομάδες που ενισχύονται και με νέους από το εξωτερικό, αναδεικνύονται και κάποια έργα που βλέποντάς τα με καλή πρόθεση είναι ελκυστικά και ενδιαφέροντα. Είναι όλα αυτά που ξεχωρίζουν και συγκροτούν τη λεγόμενη street art, που αξίζει να προσέξουμε, ίσως και να μυηθούμε σε αυτήν.

Αυτά που αναδεικνύουν και ζωντανεύουν την πόλη και ενίοτε πραγματοποιούνται νόμιμα με άδειες ή ακόμη και αναθέσεις. Αυτά που συμπληρώνουν τις τυφλές όψεις στις μεσοτοιχίες κτιρίων και όχι μόνο, αναβαθμίζοντας την αρχιτεκτονική τους, και θεωρώ ότι αποτελούν συμπληρωματικές εικαστικές χειρονομίες με ενδιαφέροντα μηνύματα. Πρόκειται για τις «δημόσιες τοιχογραφίες» μεγάλων διαστάσεων, τα  διάσημα murals διακεκριμένων καλλιτεχνών που τελικά αναβαθμίζουν το αστικό περιβάλλον, σε αντίθεση με τις μουντζούρες των γκραφίτι που το υποβαθμίζουν. Αυτές θέλω να αναδείξω και να προκαλέσω το ενδιαφέρον στον βαθμό που τα τελευταία χρόνια τα έργα αυτά χαρακτηρίζονται από μια τεχνική αρτιότητα και ενδιαφέρουσα θεματολογία και εντάσσονται σε μια αναγνωρισμένη πλέον διεθνή τάση. Εργα που αξίζει να διατηρηθούν.

Ιδιαίτερα αυτή την περίοδο, καθώς είναι εν εξελίξει η επιχείρηση antigraffiti του Δήμου Αθηναίων, προχωρώντας στην αφαίρεση αδιακρίτως κάθε επέμβασης στην πόλη.

Στο όνομα αυτής της «αισθητικής αναβάθμισης του κέντρου» υπάρχει κίνδυνος να έχουν ήδη διαγραφεί σημαντικά έργα αναγνωρισμένων και διεθνώς καλλιτεχνών. Χρειάζεται να αφουγκραστούμε τον σφυγμό αυτής της τάσης και να προλάβουμε την καταστροφή. Να δούμε προσεκτικά και να αξιολογήσουμε αυτά τα ίχνη στην πόλη, σε συνεργασία με φορείς και πρόσωπα που ασχολούνται σοβαρά με το θέμα. Οπως οι  Urban Layers (https://www.urbanlayers.city/) που δημιούργησαν μια ψηφιακή πλατφόρμα για τη δημόσια τέχνη, που καταγράφει τα έργα σε σχέση με την τοποθεσία, το στυλ και τον καλλιτέχνη διαχρονικά, σε συνδυασμό με δράσεις για το κοινό, όπως εκπαιδευτικά προγράμματα και ανοιχτές βόλτες.

Καθώς επίσης τo street art project που ξεκίνησε υπό την αιγίδα του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος και είναι ένα πιλοτικό project με σκοπό την αποενοχοποίηση της street art από το γκραφίτι. Αλλά και καθηγητές της ΑΣΤΚ και των σχολών της αρχιτεκτονικής που έχουν τοποθετηθεί θετικά δημόσια, όπως ο Αγγελος Αντωνόπουλος, ο Νίκος Τρανός, ο Σταύρος Σταυρίδης και άλλοι που μπορούν να συμβάλουν στον εντοπισμό, στη διάσωση και στη διατήρηση των πιο αξιόλογων έργων.

Θα πρότεινα να σταματήσουμε να διαγράφουμε αδιακρίτως το αποτύπωμα της ιστορίας πάνω στην πόλη, τα ίχνη μιας εποχής που τελικά αποτελούν μοναδικά τεκμήρια, ειδικά για τα τελευταία χρόνια της κρίσης, κινούν το διεθνές ενδιαφέρον και αποτελούν αντικείμενο  ξεναγήσεων.

Μια νέα πρωτοβουλία

Ως αρχιτέκτονας είχα τη δυνατότητα και την εμπειρία, όπως και άλλοι συνάδελφοι, να συνθέσω με επιτυχία σε συνεργασία με εικαστικούς έργα, όπου τα έργα τέχνης συνομιλούν με την αρχιτεκτονική, με βάση το εκάστοτε σενάριο που γραφόταν και καθόριζε την αφήγηση. Γιατί λοιπόν και σήμερα να μην αναζητήσουμε νέες συνεργασίες αρχιτεκτόνων και με τους καλλιτέχνες της street art, προς όφελος της ποιότητας του αστικού τοπίου σε επιλεγμένες περιοχές;

Ομολογώ ότι με συγκίνησε και ζήλεψα την πρόσφατη πρωτοβουλία του διάσημου αρχιτεκτονικού γραφείου των Ολλανδών MVRDV, που προωθεί   την τέχνη του δρόμου στην Ανατολική Αγορά στο Ντιτρόιτ. Στη θέση ενός παλιού κτιρίου με όψη από εμφανή τούβλα, που έφερε μια τοιχογραφία του 2017 του διάσημου 44χρονου καλλιτέχνη του δρόμου DANIEL,  γνωστού και ως Daniel Joseph Bombardier, προτείνει ένα νέο τετραώροφο κτίριο που ονομάζεται Glass Mural με μια  γυάλινη πρόσοψη. Με μια ειδική τεχνική που εξασφαλίζει την αντοχή στον χρόνο, πάνω στα υαλοπετάσματα θα αναπαραχθεί από τον καλλιτέχνη η ίδια χρωματισμένη τοιχογραφία με αυτήν του 2017, στις όψεις του κτιρίου εμβαδού 3.716 τ.μ.,  εδραιώνοντας την άποψη ότι η street art δεν αποτελεί τελικά μια εφήμερη τέχνη και αξίζει να διατηρηθεί και να συνεχιστεί. Η κατασκευή του νέου αυτού κτιρίου ξεκινά το 2021. Γιατί όχι και στην Ελλάδα.

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί εδώ και δέκα χρόνια τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία