Ο «Αρπαγας των Τόμων» και άλλες ιστορίες

Τα σπάνια βιβλία και οι βιβλιοφιλικές εκδόσεις έγιναν στόχος ληστείας από το οργανωμένο έγκλημα. Η ανεύρεσή τους είναι ένα συντονισμένο επιχειρησιακό σχέδιο αστυνόμων και ντετέκτιβ γύρω από αποθήκες, αεροδρόμια και κοντέινερ σε περιοχές της Ευρώπης. Ιστορικά, οι κλέφτες βιβλίων διακρίνονται σε δύο κατηγορίες. Στην πρώτη κατατάσσονται οι απατεώνες φύλακες, εκείνοι δηλαδή που εκμεταλλεύονται την προνομιακή τους πρόσβαση σε λογοτεχνικούς θησαυρούς. Οπως συνέβη τον περασμένο Ιούνιο, με την καταδίκη του αρχειοθέτη της Βιβλιοθήκης Κάρνεγκι στο Πίτσμπουργκ Γκρέγκορι Πράιορ. Ο αρχειοθέτης του Κάρνεγκι τα τελευταία είκοσι χρόνια έκλεψε συστηματικά περισσότερα από 300 σπάνια βιβλία που η αξία τους εκτιμάται σε περίπου 6 εκατ. στερλίνες. Στη δεύτερη κατηγορία κλεφτών τοποθετούνται οι ακαδημαϊκοί – ή, τουλάχιστον, όσοι εκδηλώνουν ακαδημαϊκό ενδιαφέρον για τα κείμενα που συνεχίζουν να κλέβουν. Το 2009, ο ιρανός συγγραφέας Φάραντ Χακιμζαντέ καταδικάστηκε για κλοπή σελίδων από 150 σπάνια βιβλία που βρίσκονταν στις συλλογές της Βιβλιοθήκης Μπόντλιαν και στην Εθνική Βρετανική Βιβλιοθήκη. Ο Χακιμζαντέ έκρυβε το νυστέρι του στο αναγνωστήριο των βιβλιοθηκών για να κόβει από τα βιβλία σελίδες με χάρτες και εικόνες εμπλουτίζοντας την προσωπική του συλλογή. Τον επόμενο χρόνο, το 2010, ο Ουίλιαμ Ζακ, απόφοιτος του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, επονομαζόμενος «Αρπαγας των Τόμων», φυλακίστηκε για μια σειρά κλοπών από τη Βιβλιοθήκη της Βασιλικής Βοτανολογικής Εταιρείας. Ο Ζακ για αρκετούς μήνες έμπαινε στη βιβλιοθήκη με ψεύτικο όνομα και έβγαινε έχοντας τα σπάνια βιβλία κρυμμένα κάτω από το σακάκι του.

Οι περιπτώσεις αυτές δείχνουν ότι το φαινόμενο της κλοπής βιβλίων είναι ένα έγκλημα που το χαρακτηρίζουν η μυστικότητα και ο αργός χρόνος. Μερικές φορές, τα βιβλία αποσπώνται για την προσωπική ευχαρίστηση του κλέφτη. Σε διαφορετική περίπτωση, τα αναγνωριστικά σήματα αφαιρούνται και τα βιβλία πωλούνται πριν κανείς παρατηρήσει ότι λείπουν.

Η ληστεία στις αποθήκες στην περιοχή Φέλταμ

Ομως η ληστεία που έγινε στις αποθήκες στην περιοχή Φέλταμ, κοντά στο αεροδρόμιο του Χίθροου, ήταν διαφορετική. Ακόμα και ο έμπειρος πρώην αξιωματούχος της Σκότλαντ Γιαρντ, Ντικ Ελις, αναγνώρισε την αρτιότητα στην εκτέλεση του εγκλήματος που συνέβη το απόγευμα της 29ης Ιανουαρίου 2017, όταν δύο άνδρες στάθμευσαν και έφτασαν στον δρόμο προς την τελωνειακή αποθήκη στο Φέλταμ. Αφού έκοψαν μια τρύπα στον φράχτη, οι άνδρες έφτασαν στο πλάι του κτιρίου και κατόπιν σκαρφαλώνοντας έναν τοίχο έφτασαν στην οροφή. Από εκεί έκαναν ένα άνοιγμα στον φεγγίτη και κατέβηκαν προς τα ράφια μέσα στην αποθήκη, χωρίς να σημάνει συναγερμός. Οι ληστές είχαν αποφύγει και τους αισθητήρες κίνησης που ήταν τοποθετημένοι στις πόρτες. Στη συνέχεια έσπασαν τα λουκέτα από τα ράφια και διαφεύγοντας με τον ίδιο τρόπο που είχαν εισέλθει – έξω από τον φεγγίτη, επιστρέφοντας μέσα στη νύχτα – πήραν μαζί τους περίπου 240 βιβλία και χειρόγραφα. Ανάμεσά τους ήταν βιβλία του Ισαάκ Νεύτωνα, του Ντα Βίντσι, του Γαλιλαίου και του ισπανού ζωγράφου του 18ου αιώνα Φρανσίσκο ντε Γκόγια. Η συνολική αξία τους εκτιμάται σε περισσότερες από 2,5 εκατομμύρια στερλίνες.

Ο Ελις, πρώην επικεφαλής της ομάδας τέχνης και αρχαιοτήτων της Σκότλαντ Γιαρντ, έχει διερευνήσει πολλές κλοπές έργων τέχνης κατά τη διάρκεια της 30χρονης καριέρας του. Το 1994, ήταν εκείνος που εντόπισε τον πίνακα του Εντβαρτ Μουνκ «Η κραυγή» τρεις μήνες μετά την κλοπή του από το νορβηγικό μουσείο. Ομως ο ίδιος επισημαίνει πως το ποσοστό ανάκτησης των κλεμμένων έργων τέχνης είναι αβυσσαλέα χαμηλό, μικρότερο από 5%.

Βιβλιοθηκονόμοι και ακαδημαϊκοί

Σύμφωνα με τον Ντικ Ελις, η κλοπή βιβλίων έχει εξελιχθεί τα τελευταία 15 χρόνια. Πριν από αυτή τη ληστεία του Φέλταμ η κλοπή χειρογράφων και σπάνιων βιβλίων ήταν ασυνήθιστη. Οταν συνέβαινε, συχνά είχε διαπραχθεί από άτομα που είχαν πρόσβαση, όπως βιβλιοθηκονόμοι και ακαδημαϊκοί. Ομως, κάθε νέα ληστεία υψηλού προφίλ αυξάνει την επίγνωση του γεγονότος ότι τα σπάνια βιβλία είναι αρκετά πολύτιμα ώστε να αξίζει να κλαπούν.

Οι αστυνομικές Αρχές της Ρουμανίας βοήθησαν στη διαλεύκανση της υπόθεσης όταν ειδοποίησαν τους ειδικούς της Σκότλαντ Γιαρντ και συνέδεσαν την επιδρομή με μια συμμορία οργανωμένου εγκλήματος που λειτουργούσε εκτός Ρουμανίας. Οι δύο δυνάμεις άνοιξαν κοινή έρευνα. Τους επόμενους μήνες, αξιωματικοί συνέδεσαν την επιδρομή του Φέλταμ με μια σειρά άλλων διαρρήξεων σε εμπορικές αποθήκες σε ολόκληρο το Ηνωμένο Βασίλειο. Σε άλλες περιοχές οι κλέφτες είχαν κλέψει ηλεκτρονικά υψηλής αξίας και όχι βιβλία. Ομως, όλες οι διαρρήξεις είχαν την υπογραφή τους και έφεραν τα χαρακτηριστικά μιας σπείρας με επαγγελματίες στις κλοπές. Επόμενο βήμα των Αρχών και κύριος στόχος τους ήταν η ανεύρεση αυτών των βιβλίων. Θα έπρεπε όμως να απαντήσουν σε ένα καινοφανές ερώτημα: τι μπορεί να θέλει μια συμμορία οργανωμένου εγκλήματος από έναν τέτοιο χάρτινο θησαυρό σπάνιων βιβλίων; Καθώς η έρευνα για τη ληστεία του Φέλταμ προχώρησε, προέκυψαν στοιχεία που υποδήλωναν συνδέσμους μεταξύ της συμμορίας και μιας περιβόητης οικογένειας εγκλήματος της Ρουμανίας. Οι πληροφορίες που παρείχε η ρουμανική αστυνομία ανέφεραν ότι η οικογένεια είχε προηγουμένως κλέψει πολύτιμους πίνακες και οι πίνακες αυτοί θεωρήθηκε ότι κάηκαν όταν η συμμορία ένιωθε ότι η επιβολή του νόμου σφίγγει το δίχτυ γύρω της.

Ενας ειδικός στο δίκαιο της τέχνης και της πολιτιστικής ιδιοκτησίας εξηγεί στο άρθρο του «Observer» με θέμα τις κλοπές σπάνιων βιβλίων ότι πήρε χρόνο η αναγνώριση των κινδύνων που απειλούν τα πολύτιμα παλιά βιβλία, σε σύγκριση με άλλους τομείς της πολιτισμικής σφαίρας. «Τα βιβλία δεν έχουν πραγματικά εμφανιστεί στο ραντάρ με τον ίδιο τρόπο που έχει συμβεί με λεηλατημένα περιουσιακά στοιχεία ή κλεμμένα έργα τέχνης. Αυτό εν μέρει οφείλεται στο ότι οι περισσότεροι αργούν να αντιληφθούν την κλοπή τους».

Ανάγκη για αυστηρούς ελέγχους

Στο παρελθόν, η σπανιότητα των κλοπών βιβλίων μπορεί επίσης να συνέβαλε σε μια στάση αδιαφορίας όταν τα κείμενα άλλαζαν χέρια. Ο Αντριαν Εντουαρντς, επικεφαλής συλλογών έντυπης κληρονομιάς στη Βρετανική Βιβλιοθήκη, επισημαίνει ότι οι έλεγχοι προέλευσης από τους αγοραστές διενεργήθηκαν πολύ λιγότερο αυστηρά στις δεκαετίες που προηγήθηκαν. «Απλώς δεν νομίζω ότι σκέφτηκαν να κάνουν τις ερωτήσεις τότε», λέει. Αλλά τα τελευταία χρόνια το εμπόριο βιβλίων έχει προσαρμοστεί περισσότερο στην ανάγκη για αυστηρούς ελέγχους γύρω από την ιστορία ενός αντικειμένου.

Τις πρώτες ώρες της 25ης Ιουνίου 2019, οι άγγλοι αστυνομικοί συνάντησαν συναδέλφους από τη Ρουμανία και την Ιταλία σε ένα κέντρο διοίκησης της Europol στο Ρότερνταμ. Περισσότεροι από 300 αξιωματικοί είχαν εντολή να αναζητήσουν 45 διευθύνσεις στις τρεις χώρες. Οι συντονισμένες έρευνες είχαν αποτέλεσμα. Οι ληστές και τα μέλη της σπείρας εντοπίστηκαν. Και τον περασμένο Σεπτέμβριο, δύο εβδομάδες πριν από την καταδίκη της συμμορίας, η ρουμανική αστυνομία έκανε έφοδο σε σπίτι στα βορειοανατολικά της χώρας. Κρυμμένα σε ένα τσιμέντο κάτω από το πάτωμα, βρέθηκαν περισσότερα από 200 ξεχωριστά συσκευασμένα πακέτα.

Το μοιραίο λάθος της συμμορίας

Δώδεκα άνδρες έχουν καταδικαστεί μέχρι τώρα σε περισσότερα από 48 χρόνια φυλάκιση για τον ρόλο τους στις διαρρήξεις. Κατά τη διάρκεια της δίκης τους, το δικαστήριο άκουσε πώς τα μέλη της συμμορίας μεταφέρθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο από τη Ρουμανία και στη συνέχεια επέστρεψαν άμεσα έχοντας μαζί τους κλεμμένα περιουσιακά στοιχεία που πήραν από διαφορετικά άτομα. Τις περισσότερες φορές, οι κλοπές τους αφορούσαν ηλεκτρονικά αγαθά. Μόνο μία διάρρηξη αφορούσε την κλοπή σπάνιων βιβλίων. Αυτό μπορεί να ήταν και το μοιραίο λάθος της συμμορίας: η κλοπή αγαθών με τόσο υψηλή πολιτιστική αξία οδήγησε στη διάθεση πόρων και σε διεθνείς συνεργασίες που πιθανότατα δεν θα είχαν δεσμευτεί ποτέ για τη διερεύνηση κλεμμένων φορητών υπολογιστών.

Ωστόσο, παραμένει ασαφές πώς η συμμορία ήξερε πού και πότε να χτυπήσει. Τα βιβλία επρόκειτο να αποθηκευτούν μόνο στην αποθήκη για ένα Σαββατοκύριακο με προορισμό μια εμπορική έκθεση στις ΗΠΑ.

Ο επικεφαλής των ερευνών από την πλευρά της Μητροπολιτικής Αστυνομίας του Λονδίνου έκανε την εύλογη υπόθεση ότι θα ήταν κάποιο είδος εσωτερικής δουλειάς. Οι αξιωματικοί ακολούθησαν αυτή τη γραμμή έρευνας, αλλά δεν ανακάλυψαν τίποτα. Εξέτασαν διεξοδικά όλα τα ενδεχόμενα. Ομως δεν κατάφεραν να φτάσουν σε κάποια λύση.

Εάν η συμμορία είχε υπόψη κάποιον αγοραστή για τα βιβλία, φαίνεται ότι η συναλλαγή δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Ο παλαίμαχος αξιωματούχος Ντικ Ελις προτείνει μια άλλη πιθανότητα: ότι η συμμορία ενήργησε άψογα σχετικά με την τοποθεσία των βιβλίων, αλλά ποτέ δεν εξέτασε τον τρόπο που θα τα έβγαζε στην αγορά. Δεν είχαν σκεφτεί πώς να τα πουλήσουν.

«Αν και πρόκειται για πολύ οργανωμένους επαγγελματίες του εγκλήματος, έβαλαν το δάχτυλό τους σε μια περιοχή με την οποία δεν ήταν εξοικειωμένοι και δεν είχαν πραγματικά καταλάβει τι να κάνουν με τα κλοπιμαία». Ο Ελις δίνει επαίνους για την έρευνα και την επιτυχή ανάκτηση των βιβλίων. Αλλά προειδοποιεί ότι δεν θα είναι η τελευταία φορά που παλιά βιβλία θα προσελκύσουν την προσοχή των οργανωμένων εγκληματιών. «Είναι συλλεκτικά. Εχουν αξία», λέει, «και, ως εκ τούτου, θα γίνουν στόχος».

Στο μεταξύ, από τα περίπου 240 βιβλία που είχαν κλαπεί, τέσσερα εξακολουθούν να λείπουν, σύμφωνα με τη Μητροπολιτική Αστυνομία του Λονδίνου. Και ένας στους τρεις τόμους έχει υποστεί κάποια ζημιά. «Μικρό το κακό, αφού διασώθηκαν» εκτιμούν οι εμπειρογνώμονες.